Israël is uitgekeken op Netanyahu

Zelfs de haviken vallen premier Netanyahu af. Grote kans dat zijn belangrijkste uitdager Isaac Herzog dinsdag de meeste stemmen krijgt. Maar dan nog is de strijd niet beslist. Wie gaan er met het centrum-linkse blok in zee?

De portretten van premier Netanyahu (r) en uitdager Isaac Herzog wisselen elkaar af op een roterend billboard in Tel Aviv. Foto Reuters Baz Ratner / reuters

Als vredesduif heeft Meir Dagan nooit bekendgestaan. De oud-directeur van de Mossad, de buitenlandse inlichtingendienst van Israël, heeft de rechtse premiers Ariel Sharon en Benjamin Netanyahu bijgestaan als veiligheidsadviseur. En hij liet diverse terroristen die het op Israël hadden gemunt, op buitenlands grondgebied vermoorden.

Vorige weekend sprak diezelfde Dagan in Tel Aviv een betoging van dertigduizend Israëliërs toe. Zij waren naar het Rabinplein gekomen omdat ze premier Netanyahu zat zijn. En Dagan zei precies wat de overwegend linkse betogers wilden horen. Israël, zei hij, is verwikkeld in de zwaarste leiderschapscrisis in zijn bestaan. De Gaza-oorlog van afgelopen zomer heeft ons diplomatiek niets opgeleverd en het land niet veiliger gemaakt. Netanyahu maakt van Israël een apartheidsstaat en schaadt onnodig de banden met de Verenigde Staten. „Het Israëlische leiderschap is een grotere bedreiging dan onze vijanden.”

Als zelfs de erkende havik Dagan zich tegen hem keert, heeft Netanyahu een probleem. Dinsdag hoopt hij van de kiezer het mandaat te krijgen voor weer een nieuwe termijn als premier, de vierde in totaal. Maar Likud daalt stukje bij beetje in de peilingen. Israël lijkt uitgekeken op de man die anderhalve week geleden voor de zoveelste keer waarschuwde voor het gevaar van Iran. De Israëlische dj Noy Alooshe verpakte dat sentiment in een Youtube-filmpje waarin Netanyahu op het ritme van de beat steeds maar weer ‘Iran, Iran, Iran’ zegt.

Op de demonstratie danste een grote, rode ballon over de handen van het publiek. Daarop de beeltenis van Netanyahu, vergezeld van de tekst: ‘Blaas Bibi weg’. Het is campagnemateriaal van het Zionistische Kamp, een centrum-linkse alliantie van de aloude Arbeidspartij en de partij Hatnuah van Tzipi Livni. Leden beide partijen tot een paar maanden geleden nog een kwijnend bestaan, als alliantie vormen ze een serieuze uitdaging. Volgens de laatste peilingen zou het Zionistische Kamp zelfs de grootste partij worden, met 25 van de 120 zetels in de Knesset. Likud staat op 21.

Onbetaalbare woningen

Vrijwilliger Tomer Pines (29) van het Zionistische Kamp moet even nadenken op de vraag wat er zoal mis was met het beleid van Netanyahu. „Het is zo veel. Maar als ik twee dingen eruit mag lichten: de hoge huizenprijzen en het bouwen van nieuwe huizen in de nederzettingen.”

Zelf woont Pines in een huurhuis, net als vrijwel al zijn vrienden. Aan het kopen van een huis kunnen ze niet eens denken, zegt hij. Waar het gemiddelde inkomen in Israël sinds 2006 met 2 procent is toegenomen, stegen de huizenprijzen met maar liefst 50 procent. Pines verwijt Netanyahu dat hij te weinig nieuwe huizen heeft laten bouwen, met een enorm tekort als gevolg.

Waar wel huizen werden gebouwd, dat was in de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Dat verwerpt Pines om een andere, politieke reden. Net als het grootste deel van de internationale gemeenschap, inclusief de VS, denkt hij dat uitbreiding van de nederzettingen een levensvatbare Palestijnse staat onmogelijk maakt. De afgelopen vijf jaar, onder Netanyahu, groeide de bevolking in de nederzettingen twee keer zo snel als die in de gemiddelde Israëlische plaats.

Ondanks dit soort kritiek werd het leiderschap van Netanyahu tot anderhalf jaar geleden niet bedreigd, zegt hoogleraar politicologie Shlomo Avineri van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. „Opiniepeilingen wezen uit dat geen enkele partij in de buurt kwam van Likud, en geen enkele politicus werd gezien als een geschiktere leider.”

Dat het Zionistische Kamp nu ineens wel als een alternatief geldt, komt volgens Avineri door de „buzz” die het samengaan van de twee partijen heeft opgeleverd. „Er is weer een mogelijkheid dat er echt iets verandert. De laatste vijf, zes jaar is die mogelijkheid er niet geweest.”

Betekent de verrassende opkomst van het Zionistische Kamp de terugkeer van (centrum-)links, dat de afgelopen jaren een steeds kleinere rol van betekenis speelde in de Israëlische politiek?

De Arbeidspartij, onder leiding waarvan Israël werd gesticht en die tot 1977 onafgebroken regeerde, was voor het laatst een machtsfactor van belang in de jaren negentig, toen onder meer de Oslo-akkoorden tot stand kwamen. Veertien jaar geleden leverde de partij voor het laatst de premier. Bij de laatste verkiezingen haalde de partij nog maar vijftien zetels. Voor veel linkse Israëliërs braken deprimerende tijden aan, waarin een oplossing voor het Israëlisch-Palestijnse conflict steeds verder uit het zicht raakte, en waarin rechtse politici elkaar probeerden te overtroeven met racistische uitspraken over Arabieren.

Maar nu maakt de leider van het Zionistische kamp, Isaac Herzog (54), ineens kans premier te worden. Opvallend genoeg is de man achter de succesvolle peilingen jarenlang weggezet als een apparatsjik zonder charisma, die niet overkomt als een leider. Herzog stamt uit een van de meest invloedrijke dynastieën van de Israëlische politiek. Zo was zijn vader Chaim president tussen 1983 en 1993.

Traditiegetrouw kiezen Israëliërs voor robuuste mannen met een heldhaftig oorlogsverleden om het land te leiden. Herzog voldoet niet aan dat plaatje; in zijn tijd bij het leger zat hij bij de militaire inlichtingendienst. Nog steeds zeggen de meeste ondervraagden in opiniepeilingen dat Netanyahu de man is die het land het best kan leiden. Maar Herzog kruipt dichterbij.

Maar hoe links is Herzog eigenlijk? Hij heeft al beloofd dat hij de banden met de VS wil herstellen, en het vredesproces wil heropenen. Toch is hij niet in alle opzichten de tegenhanger van Netanyahu. De naam zegt het al: het Zionistische Kamp is net zo goed een partij die het Joodse karakter van Israël van groot belang acht. Als het diplomatieke overleg met Iran faalt, vindt ook Herzog dat Israël een aanval moet lanceren op Iran. En het Zionistische Kamp wil, net als Netanyahu, grote nederzettingenblokken behouden voor Israël. Kortom, de standpunten van het Zionistische Kamp zijn in lijn met de verrechtsing van Israël.

Speurtocht naar partners

Het Zionistische Kamp moet er eerst nog in slagen een regering te vormen. Volgens hoogleraar Avineri is dat voor Herzog aanzienlijk moeilijker dan voor Netanyahu. Hij zal zeer uiteenlopende partijen moeten samenbinden. Logische coalitiepartners zijn het linkse Meretz en centrumpartij Yesh Atid . Ook Kulanu, een nieuwe centrum-rechtse partij , zou deelname kunnen overwegen. Maar dan nog heeft Herzog de steun nodig van de ultra-orthodoxe partijen Shas en Verenigd Thora-Jodendom, die hebben gezegd dat ze niet willen regeren met het liberale Yesh Atid. Een andere optie is dat Herzog gedoogsteun zoekt van de Verenigde Lijst, een combinatie van vier Arabische partijen en één Joods-Arabische partij. In dat geval doet Kulanu naar eigen zeggen niet meer mee.

Toch is het ook voor Netanyahu moeilijker dan in het verleden om een coalitie te vormen, zegt Avineri. Zijn verhoudingen met ideologische geestverwanten als Bennett en Lieberman zijn niet meer wat ze geweest zijn. „Er zijn geen overduidelijke partners aan beide kanten. Het echte drama zal plaatsvinden na de verkiezingen. Het samenstellen van een coalitie zal complexer zijn dan ooit tevoren.”