Godfather is watching you

Hoe kan het dat de Russen zo makkelijk te manipuleren zijn? Dat is omdat Poetin een tovenaarsleerling is die denkt de opgekropte agressie van een eeuw terreur in Rusland te kunnen bespelen.

Een man kijkt naar de televisie waarop te zien is president Poetin die zijn jaarlijkse vraag-en-antwoord sessie houdt. Foto AFP

Op de avond van de uitvaart van de vermoorde politicus Boris Nemtsov was er iets opmerkelijks te zien op de Russische staatstelevisie. In de talkshow van Vladimir Solovjov slaagde advocaat Genri Reznik erin een drie minuten durende tirade tegen Poetin af te steken die de andere gasten verbluft achterliet. De zeventiger Reznik heeft een grote staat van dienst. Hij was openbaar aanklager, advocaat, professor en deken van de Orde van Advocaten en behoort tot de kleine garde fatsoenlijke juristen die in Rusland nog steeds bestaat.

Nooit had het staatshoofd mogen zeggen dat deze misdaad een ‘provocatie’ was met als doel ‘de samenleving te destabiliseren’, zei Reznik kwaad. (Voor alle duidelijkheid: Poetin doelt daarmee niet op de extreem-rechtse Russische fanaten, die hij straffeloos laat moorden in Oekraïne, maar op ‘krachten uit het buitenland’). De Pavlov-reactie van de onderzoeksorganen bleef dus ook niet uit, zei Reznik. En inderdaad meldde de regeringskrant Izvestia nog diezelfde dag dat de verdenking in eerste instantie uitgaat naar Tsjetsjeense killers die werkten in opdracht van de Oekraïense geheime dienst.

Reznik zelf zei te vrezen dat de kogels afkomstig waren ‘uit onze radicale ondergrondse’. Hij haalde woedend uit naar de staatstelevisie: ‘Een grotere haatzaaierij dan die al meer dan een jaar op onze staatstelevisie te zien is, heb ik in mijn hele leven nog nooit gezien.’ ‘De sfeer die door de overheid is gecreëerd met haar uitspraken over ‘landverraders’ en de ‘vijfde kolonne’ heeft deze misdaad mogelijk gemaakt’, aldus Reznik, want Rusland zit vol ‘sociopathen’, killers zonder ethische principes.

Niet wát Reznik zei, maar wáár hij het zei was opmerkelijk. Zoiets is lang niet te horen geweest op de centrale tv, die een misdadige hoofdrol speelt in de oorlog met Oekraïne. De Russische oppositie vindt dat haar programmamakers daarvoor ooit voor de rechter moeten worden gesleept.

Peter Pomerantsev kent de Russische televisie van binnen uit. De zoon van geëmigreerde Russische dissidenten groeide op in Londen, maar ging in 2006 in Moskou voor de televisie werken. In Niets is waar en alles is mogelijk toont hij de cynische leugenachtigheid van de Russische journalistiek, die een schijnwerkelijkheid creëert als voedingsbodem voor de onderdrukkingspolitiek van het Kremlin. De Russische televisie combineert de ergste uitwassen van Amerikaanse zenders als Fox News met kritiekloze steun voor Poetin en agressie tegen de Verenigde Staten en ‘Gayropa’. Tegelijkertijd wordt op de tv met keiharde killercop-series een semicriminele sfeer verheerlijkt die bizarre uitwassen kent.

Televisiester

Voor televisiestation TNT maakte Pomerantsev bijvoorbeeld een documentaire over gangster Vitali Djomotsjka, die acht jaar vastzat voor roofmoord. In de jaren negentig besloot de crimineel als ervaringsdeskundige zelf filmregisseur te worden. Hij maakte de zesdelige tv-serie Spets (De commando), waar geen tomatenketchup aan te pas kwam. ‘Al het bloed op het scherm was echt; als er niet genoeg uit de wond droop, dan joeg Vitali een naald in zijn eigen ader en sproeide de inhoud over zichzelf heen. Ook de wapens en de kogels waren allemaal echt; als ze een schietpartij filmden in een bar, bleef er geen spaan van de bar heel.’ Toen de opnamen klaar waren, dwong Djomotsjka een tv-zender hem te vertonen. Toen Pomerantsev Djomotsjka ontmoette was de gangster een landelijke televisiester geworden.

Pomerantsev laat zien hoe het Engelstalige propagandakanaal Russia Today jonge deels westerse journalisten met vorstelijke salarissen binnenhaalt, waarna zij zich moeten conformeren aan de ‘Russische invalshoek’. Er bestaat geen objectieve journalistiek, zei de directeur van RT tegen hem, en ernaar streven is dan ook zinloos. ‘Er is altijd een Russische invalshoek. Neem een banaan. Voor de een is het voedsel. Voor een ander is het een wapen. Voor een racist is het iets waarmee je een zwarte kunt pesten.’ Die laatste behandeling valt Obama ten deel.

Sluwe post-modernist

Een van de hoofdpersonen in de fake wereld die in Rusland wordt gecreëerd is Poetins adjudant Vladislav Soerkov, uitvinder van de ‘souvereine democratie’. Pomerantsev beschrijft Soerkov, die een rol heeft gespeeld bij de annexatie van de Krim en nu ook in de Donbas actief is, als de sluwe post-modernist van Rusland, filosoof, romanschrijver en manipulator, veranderlijk als kwik. Nu eens poseert hij als een wollige liberaal, dan weer als een fanatieke nationalist. Dan weer zegt hij: laten we een nieuwe partij oprichten. „En als je wat beter kijkt naar de partijpolitici in de politieke reality show van Soerkov, de vuurspuwende nationalisten en de communisten met hun bietrode gezichten dan zie je dat ze allemaal hun rol vervullen met een lichte ironische twinkeling in de ogen.”

Maar het Kremlin voert die toneelstukjes niet voor de lol op: het doel is het behoud van de macht tegen elke prijs. Het afgelopen jaar heeft laten zien dat die prijs erg hoog kan zijn. Een oorlogsstemming creëren in een land met wat Reznik ‘sociopathen’ noemt is niet alleen misdadig, het is ook spelen met vuur. Wie Boris Nemtsov heeft vermoord is nog onduidelijk, maar dat dat schot zou afgaan stond wel vast: de beer is los.

Hoe kan het dat de Russen in de 21ste eeuw zo makkelijk zijn te manipuleren? Ruslands grote drama was niet de hardhandige overgang van communisme naar kapitalisme, zegt Pomerantsev, maar opgroeien in de hypocrisie van het communisme, waarin je het ene zei en het andere dacht.

Die dubbelzinnigheid is na de val van het communisme in Rusland gewoon blijven voortbestaan: ‘de tv-producenten die overdag in hun nieuwsprogramma’s de president verheerlijken en zodra ze thuis komen van hun werk de oppositieradio aanzetten; de spindokters die met vloeibaar gemak van de ene in de andere rol glijden – het ene moment een nationalistische autocraat en het volgende een liberale estheet; de ‘Russisch-orthodoxe’ oligarchen die lofliederen zingen op het Russische religieuze conservatisme – en hun geld en familie in Londen parkeren. Alle culturen maken onderscheid tussen het ‘publieke’ en het ‘privédomein’, maar in Rusland neemt die tegenstelling extreme vormen aan.’

Pomerantsev filmde ook de persoonlijke drama’s van de protserige glamour van Rusland: de gruwelijke strijd van de hordes straatarme fotomodellen om de gunst van de rijke elite. Maar in hun zelfmoord was TNT niet geïnteresseerd.

Na negen jaar had Pomerantsev zijn buik vol van de televisiewereld. Terug in Londen portretteerde hij de verveelde Russische miljonairs in de stad, die één ding gemeen hebben: ze zijn als de dood voor de lange arm van het Kremlin. Ook hier is de FSB-paranoia doorgedrongen in alle haarvaten van de expatgemeenschap. Iedereen houdt elkaar nauwlettend in de gaten.

Het afgelopen jaar is de Russische televisie totaal verloederd. Poetin is de tovenaarsleerling die denkt de opgekropte agressie van een eeuw terreur in Rusland te kunnen bespelen. Hoe ernstig dat kan ontsporen, toont de oorlog in Oekraïne. Ook daar is niets wat het lijkt: groene mannetjes, Russische patriotten met Hitlersnorretjes en kozakken met kalasjnikovs, schimmige Russische soldaten wier aanwezigheid glashard wordt ontkend.

Maar ze schieten allemaal met scherp en het bloed is o zo echt. Intussen laat de president zich met leren jack en zonnebril in het gestolen Sevastopol fotograferen met zijn favoriete motorclub De Nachtwolven, ‘vijfduizend Beowulf-achtige baardmannen in leer op Harleys’. ‘We hebben nog maar een paar jaar om de ziel van het Heilige Rusland te redden’, zegt een van hun leiders tegen Pomerantsev. Poetin is de Godfather van Rusland.