Angst voor wraak na zege op IS

Shi’itische milities staan op het punt Tikrit te heroveren op IS. Een ommekeer in de strijd, pocht de Iraakse regering.

Shi’itische strijder in het stadje Al-Alam, in de buurt van Tikrit. Foto Thaier Al-Sudani/Reuters

De val van de Iraakse stad Tikrit is aanstaande. Shi’itische regeringsmilities hebben de afgelopen dagen driekwart van de stad heroverd op de Islamitische Staat (IS), waaronder het hoofdkwartier van politie, het ziekenhuis en de universiteit.

Maar de opmars wordt bemoeilijkt door sluipschutters, talloze bermbommen en auto’s met boobytraps. IS-strijders houden stand in het centrum en in de buurt van het protserige paleis dat Saddam Hussein liet neerzetten in zijn geboortestad.

De herovering is een grote overwinning voor de regering. De inname is een cruciale stap in de campagne om de terreurgroep ook uit andere delen van Irak te verdrijven, met name Mosul in het noorden. Tikrit is strategische gelegen aan de doorgaande weg van Bagdad naar Mosul, de tweede stad van het land.

Minister van Defensie, Khaled al-Obedi, noemde de „bevrijding” van Tikrit tegen de BBC een „keerpunt”. „Als de Islamitische Staat hier wordt verslagen, dan worden ze in andere regio’s gemakkelijk verjaagd”, pochte hij.

Shi’itische wraak

Maar mensenrechtenorganisaties maken zich grote zorgen over de grote rol van shi’itische milities. Een shi’itisch offensief tegen een sunnitische stad als Tikrit kan de sektarische spanningen doen oplaaien. Er zijn sterke aanwijzingen dat shi’itische milities wraak nemen op de sunnitische burgerbevolking wanneer zij terrein veroveren op IS.

Opmerkelijk genoeg is de eerste grote overwinning op IS in Irak te danken aan buurland Iran, en niet aan de internationale coalitie die onder leiding van de Verenigde Staten al zeven maanden luchtaanvallen in Irak uitvoert. De slag om Tikrit wordt geleid door de Iraanse generaal Ghassem Soleimani, commandant van de Quds-brigade, de internationale tak van de Revolutionaire Garde.

Soleimani voert het bevel over tientallen shi’itische milities die het reguliere Iraakse leger in omvang en slagkracht volledig overschaduwen. Sommige milities bestaan al jaren, andere zijn opgericht na de bliksemsnelle opmars van IS vorig jaar. Omdat IS aan de poorten van Bagdad stond en het Iraakse leger was ingestort, vaardigde de shi’itische grootayatollah Ali al-Sistani toen een religieus decreet uit, waarin hij alle gezonde mannen opriep de wapens op te nemen in een „defensieve jihad” tegen IS.

Honderdduizenden vrijwilligers gaven gehoor aan de oproep. Ze werden georganiseerd in milities en getraind en bewapend door Iran. Een deel van die vrijwilligers had zijn sporen al verdiend tijdens de bloedige sektarische burgeroorlog in 2006 en 2007, toen shi’itische milities Bagdad grotendeels zuiverden van sunnieten. Elke ochtend werden bergen lijken gevonden op vuilnisbelten, gekneveld en bewerkt met boormachines.

Neutraliteit bestaat niet

Het offensief werd vorige week maandag aangekondigd door premier Haider al-Abadi. „Er bestaat geen neutraliteit in de strijd tegen IS”, zei hij. „Als iemand neutraal staat tegenover IS, dan is hij een van hen.”

De VS waren vooraf niet op de hoogte gesteld van het offensief. Vanwege de prominente rol van Iran en mogelijke wraakacties tegen sunnieten besloten de VS zich afzijdig te houden. Shi’itische commandanten hadden immers gesproken over over een wraakoefening voor de massamoord die IS pleegde op achthonderd shi’itische militairen in Tikrit in juni vorig jaar. De terreurgroep publiceerde destijds een video waarop te zien was hoe de geknevelde militairen bij elkaar werden gedreven, en één voor één werden afgeknald.

Rond de plek van de slachting hebben shi’itische milities de afgelopen dagen meerdere massagraven ontdekt, vermoedelijk van de vermoorde militairen. In twee graven in en rond het dorp Albu Ajeel, even ten zuiden van Tikrit, werden 300 tot 400 lichamen gevonden.

Of de milities wraak hebben genomen op sunnieten in en rond Tikrit is niet duidelijk. Beelden van de strijd kwamen vrijwel uitsluitend naar buiten via regeringstroepen en journalisten die embedded mee gingen. Op de staatstelevisie was te zien hoe de milities door sunnitische burgers werden begroet als bevrijders.

Maar er kwamen ook andere beelden naar buiten, gemaakt met mobiele telefoons. Daarop zijn brandende huizen te zien in Albu Ajeel, hetzelfde dorp als waar de massagraven zijn gevonden. Of het dorp is platgebrand door de milities of door IS-strijders is niet duidelijk. Maar veel militieleden geloven dat inwoners van het dorp IS hebben geholpen bij de slachting.

De meeste inwoners waren al gevlucht toen Tikrit vorig jaar in handen viel van IS. De achterblijvers vertrokken toen het regeringsoffensief vorige week begon. Ze vreesden hun shi’itische bevrijders meer dan de bezetters van IS. „Als de milities de controle overnemen, zal niemand van ons terugkeren”, zei een vluchteling tegen persbureau Reuters.

De prominente sunnitische geestelijke sjeik Abdel Sattar Abdul Jabbar refereerde tijdens zijn preek in Bagdad aan de beelden van de brandende huizen. Hij waarschuwde voor toenemend sektarische geweld als de regering er niet in slaagt om wraakacties van shi’itische milities te voorkomen. „We eisen dat degenen die de huizen in Tikrit hebben platgebrand, gestraft zullen worden, zodat het niet bij woorden blijft”, zei Abdul Jabba.

Maar de vraag is of het zover komt. Shi’itische milities hebben in januari ook verschillende dorpen in de provincie Diyala gezuiverd van sunnieten na een offensief tegen IS. In het dorp Barwanah werden volgens ooggetuigen zeker 72 ongewapende sunnitische burgers aan elkaar geketend en een voor een doodgeschoten. De regering beloofde een onderzoek, maar daar is niets meer van vernomen.

De meeste milities zijn nauw gelieerd aan gevestigde politieke partijen of geestelijken, en opereren met totale straffeloosheid. Een van de machtigste milities is het Badr-korps, die tijdens de sektarische burgeroorlog in 2006-2007 duizenden sunnieten heeft vermoord. Een hoge leider van het Badr-korps is nu minister van Binnenlandse Zaken, en een ander is als minister van Mensenrechten verantwoordelijk voor het onderzoeken van misdaden voor Iraakse troepen.

Desondanks zijn de VS voorzichtig positief over de vorderingen van de Iraakse regering. „De consensus bij onze strijdmacht en bij onze coalitiepartners is dat iedereen die wat doet tegen IS een goede uitkomst is.”

Saoedi-Arabië en de Golfstaten, die deel uitmaken van de coalitie, zijn veel minder stellig. Ze maken zich grote zorgen over de sterke rol van Iran, die hun bescheiden bijdrage aan de bombardementen op IS volledig overschaduwt. „De situatie in Tikrit toont precies waar we bang voor zijn: dat Iran het land overneemt”, zei de Saoedische minister van Buitenlandse Zaken, prins Saoed al-Faisal.