Grappige botte hork Clarkson is te ver gegaan

Top Gear-presentator Jeremy Clarkson is geschorst door de BBC. Zijn botte, maar meestal grappige recht-voor-z'n-raapgedrag is één van zijn voornaamste handelsmerken, maar bracht hem al vaker in problemen. Nu misschien voor de laatste keer.

FOTO ANA POENARIU/AFP

Het zat eraan te komen: Jeremy Clarkson, presentator van het populaire BBC-programma Top Gear, is geschorst. De komende twee afleveringen van het autoprogramma zullen niet worden uitgezonden, de derde – en laatste die is opgenomen – mogelijk ook niet. En, zo wordt druk gespeculeerd in het Verenigd Koninkrijk, dat zou wel eens het einde van Top Gear kunnen betekenen.

Want vorig jaar kreeg de 54-jarige presentator zijn laatste waarschuwing van de Britse publieke omroep, na de zoveelste klachten over zijn racistische en discriminerende uitlatingen. De directeur televisie van de BBC, Danny Cohen, zei toen tijdens een interview op het Edinburgh Television Festival al dat Clarkson niet „onaantastbaar” was. Ondanks het miljoenenpubliek dat hij trekt, ondanks de miljoenen die met de verkoop van Top Gear in het buitenland worden verdiend. Hij vergeleek de presentator met een topvoetbalspeler: „Niemand is belangrijker dan de club.”

Nu zou het gaan om wat de BBC in een verklaring „een opstootje” noemde en Clarksons medepresentator James May „een handgemeen, maar niet serieus” met een producer.

Top Gear is natuurlijk net zo goed het programma van May en Richard Hammond, de derde presentator. Maar Clarkson is de drijvende kracht, en voor de fans een icoon. Mede dankzij zijn weinig politiek correcte gedrag. Als een ware shock jock zoekt hij de grenzen van het toelaatbare op. Hij geniet ook van de controverse, zwengelt die in columns en andere tv-programma’s graag aan.

Populair én rijk

Dat maakte hem populair én rijk. Hij is niet alleen de presentator van Top Gear, maar ook eigenaar van het productiebedrijf dat het programma maakt, columnist van het Top Gear-tijdschrift, en betrokken bij de Top Gear-roadshows. Tot 2012 bezat hij ook een deel van de programmaformule, die voor naar verluidt 13 miljoen pond (18,2 miljoen euro) door de BBC werd gekocht. Daarnaast schrijft hij boeken en columns.

Clarkson bezit een huis in Londen, een vakantiehuis op het Isle of Wight, en een landgoed in Chipping Norton, waar hij bevriend is met de buren: premier Cameron, ex-Blur-bassist Alex James, Elizabeth Murdoch, de dochter van mediamagnaat Rupert, en Rebekah Brooks, de omstreden oud-hoofdredacteur van The Sun. In de garage staan een Lamborghini, een Jaguar, een Ferrari en volgens The City Car Club nog twaalf andere auto’s.

Dat is niet gek voor een jongen wiens ouders theemutsen verkochten in Doncaster. Dankzij de inventiviteit van moeder Shirley, die toen hij 13 jaar was een Paddington Beer maakte die zo populair werd dat uiteindelijk de chique speelgoedwinkel Hamley’s in Londen ze ging verkopen, kon hij naar de privéschool Repton. Hij werd er echter weggestuurd – volgens eigen zeggen wegens ontoelaatbaar gedrag.

Clarkson werkte vervolgens als leerling-journalist bij de Rotherham Advertiser, en vertrok daarna naar Londen voor een loopbaan als autorecensent voor verschillende lokale kranten en Performance Car Magazine. In 1988 werd hij gevraagd voor Top Gear, wat toen niet meer was dan een braaf consumentenprogramma over veiligheid en wegligging. Hij maakt er een opinieprogramma van: auto’s worden door hem onderworpen aan verschillende tests. Zijn scherpe, maar humoristische recensies kunnen al snel automerken maken of breken: als Clarkson de Toyota Corolla „slaapverwekkend” noemt, weigert de autofabrikant hem nog testritten te laten doen.

In 1999 stapt hij op. Clarkson heeft, zo zei hij tegen The Sun, „het programma zo ver gebracht als kan”. De kijkcijfers van Top Gear zakken in – tot Clarkson in 2002 terugkeert, en samen met regisseur Andy Wilman, een oud-schoolgenoot, het programma ombouwt tot een talkshow met publiek, allerlei spelelementen, en drie presentatoren.

Geen land ontkomt aan zijn kritiek

Vanaf dat moment zijn er ook de eerste controverses. De BBC moet een dorp in Somerset schadevergoeding betalen als Clarkson een pick-up truck in een kastanjeboom rijdt om de paardenkracht te testen, milieubeschermers klagen dat hij een stuk veen beschadigt als hij met een jeep naar de top van Ben Tongue in Schotland rijdt. Clarkson moet weinig hebben van milieuactivisten, noch van wat hij „fietsnazi’s” noemt, noch van vrijwel iedere andere bevolkingsgroep dan de Engelse (geen land ontkomt aan zijn kritiek).

Maar met ieder dispuut groeit de populariteit van Top Gear. Dat is volgens vriend en vijand ook de reden waarom Clarksons gedrag zo lang door de BBC werd vergoelijkt. Kijkers, zo zei de omroep tot vorig jaar, weten wat ze voorgeschoteld krijgen als ze naar Top Gear kijken. Toezichthouder Ofcom concludeerde na een van de vele klachten dat het programma bekendstaat „om zijn oneerbiedige stijl en onverbloemde humor”. Clarkson zelf zei: „Als Top Gear zo afschuwelijk was als mensen zeggen, zou het niet zo populair zijn.”

Vorig jaar ging hij echter te ver. Tabloid Daily Mail onthulde in augustus dat Clarkson het woord ‘neger’ had gebruikt tijdens een opname. Dat was weliswaar niet uitgezonden, maar de BBC ging zich zorgen maken dat er bij het programma sprake was van een racistische cultuur. Directeur Televisie Cohen zei in Edinburgh: „Hij ziet geen kwaad in de taal die hij gebruikt. Ik wel. Ik vind het onacceptabel, en dat heb ik duidelijk gemaakt.”

Nu gaat het er echter niet om of iets acceptabel is, maar om een handgemeen. De BBC doet onderzoek naar wat er is gebeurd. Grote vraag is of het bij deze schorsing blijft, Clarkson wordt ontslagen óf zelf opstapt. De Radio Times citeerde gisteren anonieme bronnen rondom de presentator die het laatste suggereerden. „Zie ik hem teruggaan voor een volgend seizoen bij de BBC? Ik denk het niet. Maar hij komt wel op zijn pootjes terecht: andere zenders zullen om hem vechten”, zei een van hen.

Clarkson zelf zei „met een koude pint” te wachten tot alles zou overwaaien. Een deel van de kijkers is inmiddels in opstand: een online petitie was gisteravond door meer dan 500.000 mensen getekend. Zij moeten het zondag doen met een documentaire over vliegtuigen.