Boekenweektip: Myrthe van der Meer over ‘Ik was gek van geluk’ van Carina Damen

Myrthe van der Meer Foto NRC

Speciaal voor de Boekenweek geven schrijvers deze week een ‘waanzinnige’ boekentip: vandaag Myrthe van der Meer, auteur van de psychiatrische romans Paaz en Up, over Ik was gek van geluk van Carine Damen.

Ware waanzin komt van binnen. Iemand die een eind aan zijn leven maakt, doet dat omdat hij depressief was en niet omdat anderen hem daartoe hebben gedreven. Een psychose komt voort uit kwetsbare genen en een eetstoornis komt door een slecht zelfbeeld. Het zijn geruststellende ideeën en daarom zijn ze ook zo verleidelijk, want het betekent dat iemand ik was gek van geluk kleinzonder slecht zelfbeeld of slechte jeugd nooit als psychiatrisch patiënt zal eindigen. Terwijl échte gekte net zo goed van buiten kan komen. Je kunt tot zelfmoord gedreven worden door een stalker, depressief worden na een overval en stoppen met eten omdat een gezondheidsgoeroe uitlegt dat vlees je onrein maakt en alleen vasten de weg is naar het ware geluk. En wie wil nou niet gelukkig zijn?

Carine Damen beschrijft in het standaardwerk Ik was gek van geluk hoe het mensen vergaat die tijdens die zoektocht naar innerlijk geluk niet in de psychiatrie belanden, maar terecht komen bij iemand die het beste met ze voorheeft. Iemand die ze helpt eindelijk rust te vinden, alle zorgen af te leggen, zichzelf te ontplooien, los van alle eisen van de buitenwereld, en zo ware verlichting te bereiken. Het klinkt onweerstaanbaar, en dat is het ook. Die beloftes zijn namelijk de kracht van een sekte, en dat is ook waarom als je er eenmaal in terecht bent gekomen, je er ook niet meer uit kunt – want ben je werkelijk bereid om dat alles op te geven, alleen omdat je het niet helemaal eens bent met wat de sekteleider van je vraagt? Is het feit dat jij niet je pensioen in wilt leveren, niet je kinderen af wilt staan of al je geld in een nieuw cursuscentrum wilt investeren niet juist een bewijs van hoe vastgeroest je nog zit in de oude, materialistische ik waar je juist aan wilde ontsnappen?

Over die vorm van groepswaanzin in sektes die Carine Damen in haar non-fictieboek onderzocht heeft, gaat ook mijn volgende roman. Ik ben namelijk ook twee keer betrokken geweest bij een sekte; een keer als journalist die een in het buitenland al aangeklaagde sekteleider volgde, en een keer als volgeling van een internetsekte.

Want dat is het verraderlijke van sektes; je wordt niet gewaarschuwd door oranje jurken of militant veganisme. Zoals Carine Damen ook beschrijft, zijn de meeste sektes onzichtbaar en juist dat maakt ze zo gevaarlijk. Het is die moeder die het om de een of andere vreemde reden altijd voor het zeggen heeft in de ouderraad, en als je niet met haar meegaat krijg je altijd de rotklusjes en gaat het snel bergafwaarts, zonder dat iemand precies kan zeggen waarom dat dan zo is. Het is de pestkop op het werk die vrij spel heeft omdat iedereen meelacht, ook al vindt niemand het gek genoeg echt leuk. Omdat iedereen beseft; als ik bij die persoon in de buurt ben, is mijn leven leuker, veiliger, gemakkelijker en hoef ik heel even niet meer zelf na te denken over goed of kwaad. Iemand anders denkt voor mij.

Dat is de meest verleidelijke en besmettelijke – en gezien het ontstellende aantal sektes alleen al in Nederland ook uiterst succesvolle – vorm van waanzin die er is. En in een wereld die zo chaotisch is als de onze, is niets zo verleidelijk dan dat.

Het boek van Carine Damen, dat de grootste sektarische bewegingen van Nederland tot in details in kaart brengt, is trouwens niet meer leverbaar. Voor wie nog steeds twijfelt aan of er wel sektes in Nederland zijn en of ze écht zoveel macht hebben: de uitgeverij kreeg zoveel bedreigingen van volgelingen en sekteleiders dat ze het boek uit de handel hebben genomen.

Echte waanzin komt van buiten.

Gisteren kwam de Boekenweektip van debutante Niña Weijers. Zij tipte ‘Verbroken beloftes’ van Jenny Offill.

Boekenweekessayist Pieter Steinz schreef dinsdag over romans ‘waar een steekje los aan is’. Oud-Man Booker Prize-winnaar DBC Pierre sprak maandag over Lila van Robert M. Pirsig.

Morgen Jan van Mersbergen, auteur van de vorig jaar verschenen roman De laatste ontsnapping en de veelgeprezen carnavalsroman Naar de overkant van de nacht (2011).