Hij is een succesvolle uitvoerder, verwacht geen ‘grote ideeën’

Na een struikelstart heeft woonminister Stef Blok net voor de provinciale verkiezingen belangrijke wetten door de senaat geloodst. En is klaar voor Justitie.

Foto Bart Maat/ANP

Terwijl de premier in de Tweede Kamer tekst en uitleg gaf over het aftreden van het duo Opstelten en Teeven, stond de nieuwe – tijdelijke – minister van Justitie in de senaat. Daar beleefde Stef Blok (VVD) misschien wel zijn finest hour als minister van Wonen, wat hij sinds 2012 is. Hij kreeg steun voor zijn Herzieningswet die regelt dat „de sociale woningbouw teruggaat naar de kerntaak”, zoals Blok zelf zegt. Geen strapatsen meer van woningcorporaties met commerciële activiteiten die de samenleving alleen maar geld kosten. En eindelijk behoorlijk toezicht, zo belooft hij.

Blok stond de Eerste Kamer gisteren te woord op zijn geheel eigen wijze. Rustig gesticulerend met zijn handen, hoorbaar inademend, en met formalistisch taalgebruik over bijvoorbeeld „de geschillenprocedure in prestatieafspraken uit de woonvisie”.De stemming komende week moet uitwijzen of hij van de Eerste Kamer dezelfde unanieme steun krijgt als van de Tweede Kamer. Maar wanneer zelfs senator Adri Duivesteijn (PvdA) het debat „heel mild” en „een moment in de geschiedenis van de volkshuisvesting” noemt, weet je als minister dat het wel goed zit.

Blok heeft niet altijd succes gehad in de senaat. Sterker nog, hij was begin 2013 de eerste bewindspersoon van Rutte II die pijnlijk ondervond dat het ontbreken van een meerderheid in de Eerste Kamer een fors probleem voor de coalitie was. Hij rekende erop dat het CDA hem zou steunen om de corporaties een verhuurdersheffing op te leggen, maar sloot uiteindelijk het eerste van een reeks akkoorden met D66, ChristenUnie en SGP.

Toen PvdA-senator Duivesteijn eind 2013 dat akkoord bijna dwarsboomde, was Blok weer de schlemiel. Hij had zich vooraf opnieuw niet van de benodigde steun verzekerd. Het leek daardoor lang alsof vooruitgang in de woningsector, waarvoor het regeerakkoord hervorming van de sociale huur en de hypotheekrente beloofde, eerder ondanks dan dankzij minister Blok geboekt werd.

En dan was er in datzelfde jaar nog de ‘Blok-hypotheek’ voor starters op de woningmarkt: het antwoord van de minister op de strengere hypotheekeisen. Uiteindelijk bleek het hypotheekexperiment met twee leningen te complex en het voordeel te klein. Geen enkele hypotheekverstrekker zou de Blok-hypotheek uiteindelijk hebben aangeboden.

Maar nu roemen vriend en vijand de successen van Blok op het woondossier. „Hij heeft het toch maar mooi voor elkaar gekregen om de woningwet waar verschillende ministers hun tanden op stukbeten, met unanieme politieke steun aan te passen”, zegt Ronald Paping van de huurdersclub Woonbond. Volgens VVD-Kamerlid Roald van der Linde heeft Blok „het regeerakkoord met een 10 met een griffel uitgevoerd”. Anderen roemen hem juist voor de momenten waarop hij van dat regeerakkoord afweek. Waarin slaagde de liberale minister met het hoekige imago allemaal? En waarin (nog) niet?

1. Het woonakkoord

Toen de VVD in 2012 overstag ging wat betreft het inperken van de hypotheekrenteaftrek, was dat politiek niet meer controversieel. Maar het regeerakkoord zadelde de nieuwe minister van Wonen niet alleen op met het hervormen van de huur- én de koopsector, maar ook met een belasting van ruim twee miljard die de corporaties aan de staatskas moesten leveren. Toen de senaat daar voor ging liggen, keek het kabinet tegen een acuut tekort aan.

„In het begin leek het alsof Blok de regie niet had”, zegt Kamerlid Kees Verhoeven (D66). Min of meer om de minister heen werd een akkoord gesloten met de latere gedogers van het kabinet, dat de verhuurdersheffing verlaagde naar 1,7 miljard en de sociale huren iets minder verhoogde. Blok leverde de feiten en cijfers aan het aanleveren de feiten en cijfers om te berekenen wat haalbaar en acceptabel was. Toen in de senaat opnieuw onderhandeld moest worden, met Duivesteijn, was het vicepremier Asscher die hem overtuigde.

Rutte en Asscher onderhandelden in eerste instantie met de koepel van woningcorporaties Aedes, zegt Aedes-voorzitter Marc Calon. „Blok is de man die braaf het regeerakkoord en andere afspraken uitvoert, hij is niet de man van de grote ideeën”, aldus Calon. „Dat hoeft ook niet, want je kunt op het voetbalveld ook geen elf Arjen Robbens opstellen.”

2. Corporaties in het hok

Het voorstel dat nu in de Eerste Kamer ligt, is sinds Blok aantrad ingrijpend veranderd. En daarbij heeft hij juist wel initiatief en onderhandelingskunst getoond. Volgens betrokkenen is Blok sinds zijn aantreden ook anders naar de woningmarkt gaan kijken. Volgens Duivesteijn is en blijft Blok „een authentieke liberaal en een bekwame minister, maar geen volkshuisvester”. Maar volgens PvdA-Kamerlid Jacques Monasch is „Stef ideologischer begonnen dan waar hij nu zit”.

De ideologie van Blok is dat hoe en waar mensen huren en kopen vooral aan de markt moet worden overgelaten. „Maar je ziet dat hij soepeler wordt over het belang van corporaties bijvoorbeeld voor het opknappen van Rotterdam-Zuid”, zegt Paping van de Woonbond. Blok dwong de corporaties in de uiteindelijke wetswijziging wel om zich weer te richten op „betaalbare huurwoningen voor mensen met een kleine portemonnee”, maar hield de mogelijkheid open voor projecten die de leefbaarheid in wijken verbeteren als de markt het laat afweten.

Blok erkent zelf als eerste dat de overweldigende steun daarvoor niet helemaal op zijn conto kan worden geschreven. „Er waren eerst een ontspoorde sector en een parlementaire enquête voor nodig.” De aanbevelingen daaruit, eind vorig jaar, creëerde het momentum voor Kamerbrede steun. Maar hij kwam Kamerleden daarvoor wel tegemoet. Zo wilde D66’er Kees Verhoeven dat het toezicht op de corporaties niet onder de minister zou vallen, zoals Blok had voorzien. Blok liet zijn ministerie Verhoeven assisteren om met een alternatief plan te komen. „Hij gunt anderen hun succes”, aldus Verhoeven.

3. De ambtenaren

Blok is ook verantwoordelijk voor de Rijksdienst. En daar maakt hij minder vrienden. Hij beloofde ambtenaren vorig jaar een eind aan de jarenlange nullijn, maar tot nieuwe cao-onderhandelingen is het nog niet gekomen, vertelt Marco Ouwehand van FNV Overheid. Bonden hebben een kort geding tegen Blok aangespannen omdat hij afspraken over de compensatie van de verschraling van hun pensioen niet zou nakomen. „Hij doet alsof hij wil onderhandelen, maar legt in feite een dictaat op”, zegt Ouwehand. Nu Blok geen parlementaire meerderheid hoeft te zoeken, blijkt hij weer niet zo buigzaam.

Wat de woningsector betreft lijkt het alsof Blok klaar is, nu zijn belangrijkste wetten worden aangenomen op de laatste dag voor de provinciale verkiezingen die de senaat overhoop kunnen gooien. „Denken dat hij nu klaar is omdat de stappen uit het regeerakkoord gezet zijn, is van een schattige eenvoud”, zegt Marc Calon, van Aedes. „De uitvoering begint pas. En Blok moet als minister van Wonen echt zorgen dat de bouw op gang komt.”

Blok zelf ontkent ook dat hij klaar is, maar het doel dat hij toen hij aantrad stelde, lijkt wel dichterbij. „Als mijn ministerspost in een volgend kabinet weer opgeheven kan worden, is de operatie geslaagd”, zei hij destijds in de Volkskrant. Hij kan zich dus voorlopig wel even op Justitie storten.