Soms is de rebel een keurige conservatief

Zijn ‘professorenpartij’ werd aanvankelijk weggehoond. Maar sinds vorig jaar zit Bernd Luckes Alternative für Deutschland met zeven zetels in het Europees Parlement.

Als je Bernd Lucke (52) wil vergelijken met een Nederlandse politicus, dan is dat niet Geert Wilders. De voorman van de eurosceptische Alternative für Deutschland heeft veel meer weg van de voormalige Nederlandse premier en CDA-leider Jan-Peter Balkenende. Een politicus die poseert als professorale anti-politicus. Een populist die het tegendeel is van een demagoog. Trefwoorden: steil calvinistisch, conservatief, dogmatisch, doelgericht en een tikje wereldvreemd. Illustratief voor dit laatste was het optreden van Lucke voor partijgenoten een paar weken terug op aswoensdag. Op deze katholieke feestdag na carnaval ontwaken de Duitse politieke partijen uit een winterslaap en houden zij de concurrentie in raillerende toespraken een lachspiegel voor. Plaats van handeling is de overwegend katholieke deelstaat Beieren. Vorig jaar al was Lucke bij die gelegenheid vooral uit de toon gevallen door zijn ongemak met bier, blaasorkest en Beierse taal. Nu maakte hij een eigenaardige grap over het sociaal-democratische ex-parlementslid Sebastian Edathy, dat vorig jaar aftrad in een kinderpornoschandaal. In een betoog tegen de oplopende Duitse staatsschuld zei Lucke dat die, als we niet oppassen, zal moeten worden afbetaald door ‘onze kinderen’. „Maar je krijgt het gevoel dat in de Bondsdag buiten Sebastian Edathy niemand belangstelling heeft voor onze kinderen.” Waarop een pijnlijke stilte viel.

Met de Nederlandse PVV-leider heeft Lucke wel gemeen dat hij de drijvende kracht is achter een nieuwe politieke beweging die het bestaande politieke bestel op zijn grondvesten doet schudden. De AfD, of ‘Alternative’ zoals de partij ook wel genoemd wordt, werd aanvankelijk bij haar oprichting in het voorjaar van 2013 weggelachen als een ‘professorenpartij’. Dat zou helemaal niks worden, zo’n groepje oudere hooggeleerden die mopperden over de euro. En inderdaad: bij de Bondsdagverkiezingen dat jaar haalde de partij de kiesdrempel voor het nationaal parlement niet. Maar het scheelde maar weinig.

En, belangrijker, mede door het optreden van de Alternative verloor de gevestigde liberale FDP zoveel stemmen dat ze verdween uit de Bondsdag. Dat was een politieke aardverschuiving, want de liberalen waren sinds de Tweede Wereldoorlog al tientallen jaren weliswaar een kleine partij, maar vaak van doorslaggevende betekenis tussen de machtsblokken van christen-democraten en sociaal-democraten. En de FDP was leverancier van beeldbepalende politici als bondspresident Walter Scheel of minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher.

Net als in andere Europese landen waar eurosceptische populisten een einde maakten aan de status quo hesen de gevestigde partijen de stormbal. De AfD was een gevaar voor de democratie. De partij van de op het oog keurige hoogleraren economie werd immers geïnfiltreerd door extreemrechtse elementen. De naaste vertrouweling van bondskanselier Merkel, minister Wolfgang Schäuble (Financiën, CDU), noemde de partij „een schande voor het land”. Een benaming die Lucke snel tot geuzennaam maakte.

Bernd Lucke claimde de nederlaag als een overwinning. Dit was nog maar het begin, zei hij. Lucke had een belangrijke stap gezet op een weg die hij sinds het uitbreken van de Europese crisis in 2007 was ingeslagen. De Hamburgse econoom had tot die tijd een tamelijk onopgemerkt leven geleid. Hij was opgegroeid in het Roergebied als kind van een Berlijnse bouwingenieur en een schoolrectrix. Op veertienjarige leeftijd was hij lid geworden van de Junge Union, de jeugdorganisatie van CDU en CSU. Reden: zijn sterk anti-communistische inslag en de volgens hem slappe houding van de sociaal-democratische bondskanselier Willy Brandt die in de Koude Oorlogsjaren streefde naar ontspanning in de relaties met Moskou. „De ontspanningspolitiek bereikte geen veranderingen in de DDR, want de mensen daar mochten net als daarvoor niet vrij reizen of zich vrij uiten”, zei hij tegen de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ).

Geen auto, geen tv

Lucke studeerde macro-economie, promoveerde, schreef zijn ‘habilitatie’, nodig om te mogen doceren aan een universiteit. Hij specialiseerde zich in onderzoek naar de overeenkomsten tussen de werkelijkheid en de macro-economische modellen. Hij huwde, kreeg vijf kinderen en werkte in onder meer de VS en in Frankrijk. In 1998 werd hij hoogleraar in Hamburg. Een auto heeft Lucke niet, wat in Duitsland geldt als tamelijk bizar, en evenmin een televisie. Want dat is verspilling van tijd. In het gezin wordt in plaats van tv kijken, gemusiceerd. En gestudeerd. Onder leiding van hun vader schreven drie van zijn kinderen een historische verhandeling waarmee zij een presidentiële prijsvraag wonnen.

Toen in 2007 met de ondergang van Lehman Brothers de wereldeconomie aan het wankelen werd gebracht, wankelden ook Luckes macro-economische modellen. Die Zeit schreef dat andere economen vervolgens hun modellen aanpasten. Lucke deed het omgekeerde: hij wilde dat de wereld weer in zijn modellen paste. Hij begon een platform waarbij zich tweehonderd Duitse economen aansloten die zich verzetten tegen de Duitse politiek om de euro te redden. Toen Merkel bij herhaling volhield dat er geen alternatief was voor de steun aan de euro, en aan Griekenland, trad hij uit de CDU en begon aan de oprichting van zijn partij Alternative für Deutschland. En sindsdien is het voornamelijk de CDU van Merkel waarop Lucke zijn aanvallen richt: op de „schande van de vergeetachtigheid, woordbreuk, de dubbele tong en het verraad aan haar eigen posities”.

Een jaar geleden lukte het de partij van Lucke om gekozen te worden in het Europees Parlement, met ruim zeven procent van de stemmen, goed voor zeven zetels. Vooraf wilde Lucke niet vertellen met welke politieke ‘familie’ hij ging samenwerken als hij gekozen zou worden in het parlement. Alleen wist hij zeker dat hij geen verbinding aan wilde gaan met Marine le Pen van het Franse Front National. Ook de PVV van Geert Wilders sloot hij bij voorbaat gedecideerd uit: „Ik kan alleen zeggen dat ik me absoluut niet wil inlaten met uiterst rechtse partijen die antisemitisch zijn of vijandig staan ten opzichte van de islam.”

Overigens poneerde Lucke eind 2013 al tien stellingen over de islam in een mail aan zijn leden waarin hij onder meer godsdienstvrijheid voor individuele moslims onderschreef maar tegelijk stelde dat vrouwen als gelijken moeten worden behandeld, de sharia voor Duitsland onaanvaardbaar is en de scheiding van kerk en staat een onvervreemdbaar gegeven is.

Het streven naar politieke hygiëne in de keuze van coalitiepartners in het Europees Parlement komt voort uit de typisch Duitse context: het nationaal-socialistische verleden dat nog altijd een stempel drukt. Partijen die forse standpunten innemen op thema’s als islam, criminaliteit, immigratie, en nationale belangen versus Europese belangen worden in Duitsland al snel weggezet als ‘bruin’ en zijn daarmee voor het gros van de kiezers onaanraakbaar.

Uiteindelijk heeft Lucke zich met zijn zes partijgenoten in het Europees Parlement aangesloten bij de fractie van de conservatieve en eurosceptische ECR. Dat is een fractie van partijen met uiteenlopende opvattingen, zoals de Britse Conservatieven, maar ook de Deens Volkspartij, en, uit Nederland, ChristenUnie en SGP.

In dit jaar dat de AFD salonfähig werd, is veel gebeurd. Zo is de partij van Lucke achter elkaar in de lokale parlementen van vier deelstaten gekozen: Saksen, Thüringen, Brandenburg en Hamburg. Na deze laatste deelstaatverkiezingen op 15 februari, stelde Lucke triomfantelijk vast dat zijn partij dus niet alleen maar in de voormalige DDR kan winnen, zoals de tegenstanders hadden gezegd. Zijn partij is aangekomen in de Duitse politiek. En Lucke is ook niet meer bang zich scherp uit te laten over gevoelige thema’s als de relatie tot de moslims in Duitsland. In antwoord op Merkel die had verklaard dat de islam bij Duitsland hoort, zei Lucke vorige maand dat „de islam de meeste Duitsers vreemd is”. En daarmee schurkte hij aan tegen de tienduizenden burgers van de Pegida-beweging, die de afgelopen winter op maandagavonden protesteerden tegen de ‘islamisering’ van Duitsland. Want Pediga mag na de afgang van organisator Lutz Bachmann aantrekkingskracht hebben verloren, Lucke heeft het electorale potentieel gezien.

Chaotische organisatie

Wie naar de partij van Lucke kijkt, ziet ondanks het redelijk succesvolle optreden een tamelijk chaotische organisatie. Bij iedere partijdag gaan de kopstukken van de AfD rollebollend over straat. Er bestaan forse meningsverschillen tussen de technocratisch economische vleugel waarvan Lucke de exponent is, en de meer populistische en nationalistische lijn waar zijn twee medepartijvoorzitters voorstander van zijn. Immers: een van de kenmerken van de Alternative is een in zijn uiterste consequentie doorgevoerde interne democratie. Die houdt bijvoorbeeld in dat het program wordt vastgesteld tijdens ledenvergaderingen in alle deelstaten. En interne democratie betekent ook de afwijzing van een eenhoofdig leiderschap.

Lucke, die zichzelf tijdens toespraken de ‘AfD-chef’ noemt, is formeel slechts een van drie gelijke „woordvoerders” (Sprecher). De twee anderen zijn Frauke Petry en Konrad Adam. Petry, inmiddels fractievoorzitter in de deelstaat Saksen, is een voormalig ondernemer, en Adam is een op de achtergrond geraakte aartsconservatieve voormalige FAZ-journalist.

Lucke probeert al meer dan een jaar alleenheerschappij te verwerven, onder het motto dat het leiderschap moet worden „gestroomlijnd en geprofessionaliseerd”. En tijdens de jongste nationale partijdag in Bremen eind januari leek hij zijn zin te krijgen. Over de hoofden van zijn medebestuursleden heen, deed hij een succesvol beroep op de basis van de partij. Hij noemde het optreden van het driehoofdige partijleiderschap „stumperachtig”. Hij kreeg een ovationeel applaus. De partijleden besloten dat in april een tweehoofdig leiderschap zal worden gekozen. Naar verwachting zal dat Lucke zijn en de eveneens populaire Frauke Petry. In december zal dan degene die de meeste stemmen heeft, de leider worden van de AfD. Niemand vraagt zich nog af wie dat zal zijn.