Poetin zal het wel weer gedaan hebben, weet de westerse pers

Wie vermoordde Kremlincriticus Nemtsov? Media in het westen wijzen naar Poetin. Maken zij zich schuldig aan een zelfde soort spin als de Russische pers?

Boris Nemtsov (links) enVladimir Poetin tijdens een ontmoeting in het Kremlin, in juli 2000. Foto EPA

Poetin zal er wel weer achter zitten. Dat was gisteren het beeld dat overbleef na het lezen van de berichtgeving uit Rusland: over de arrestatie van vijf mannen op verdenking van de moord op Kremlincriticus Boris Nemtsov. Rusland meldde dat een van de mannen bekend had.

Of had president Poetin misschien iets met de moord te maken? Een speculatie, die desondanks toch werd opgetekend door verschillende Nederlandse media.

De woorden ‘propaganda’ en ‘spin’ zijn nooit ver weg als het over het Kremlin gaat en van een vrije Russische pers is in de praktijk geen sprake. Maar hoe voorkom je dat je als ‘Westerse’ medium precies hetzelfde doet? Hoe vind je de balans tussen argwaan en neutraliteit?

Les 1: De waarheid bestaat niet in Rusland

Het grote probleem, zoals samengevat door voormalig Rusland-correspondent Michel Krielaars van NRC: de waarheid bestáát niet in Rusland. Hij bedoelt daarmee dat je als correspondent in veel gevallen „geen idee” hebt wat er precies aan de hand is. „Politieke moorden worden nooit opgelost. Je wilt het bewijs zien, maar dat leveren ze telkens niet.”

En als er iemand veroordeeld wordt, zoals vorig jaar voor de moord op journaliste Anna Politkovskaja, dan blijft het een raadsel wie de opdrachtgever van de aanslag was.

„Het komt in Rusland steeds neer op welles-nietesspelletjes”, zegt David Jan Godfroid. Hij bericht uit Rusland als correspondent voor de NOS. Wat zijn werk nog ingewikkelder maakt, zegt hij, is dat officiële instanties niet transparant zijn. „Het onderzoekscomité, de Russische geheime dienst en het Kremlin zelf: ze zijn zo gesloten als een pot.”

Dat betekent dat ‘de waarheid’ berichten in veel gevallen een illusie is. Kranten moeten daar transparant over zijn naar de lezer. Godfroid: „Je moet zowel het welles als het nietes aan bod laten komen.”

Les 2: Breng feiten, geen speculatie

„Ik vind de westerse berichtgeving over Rusland eenzijdig”, zegt oud-correspondent Wierd Duk. Hij zat voor Elsevier en Het Parool in Rusland en schreef onlangs een boek over Poetin. „Veel speculatie en meningen. Ik kijk er met verbazing naar. Nu weer: Nemtsov was nog niet dood of iedereen ‘wist’ al dat Poetin erachter zat. Er is weinig sprake van objectiviteit. Het zal onbewust gaan, maar er wordt wél partij gekozen.”

Een voorbeeld: „Je ziet het aan kleine dingen: formuleringen, invalshoeken. Als het gaat over wat er in Kiev is gebeurd, spreken wij van een ‘revolutie’. In Russische media noemen ze dat een ‘putsch’, een gewelddadige staatsgreep. En inderdaad, Janoekovitsj wás een democratisch gekozen leider die verdreven werd. Maar wij reageren vanuit ons Westerse frame.”

Hoe dat volgens hem komt? „De invloed van de Angelsaksische pers, die voor een deel fel anti-Russisch is, is in Nederland groot. Veel groter dan in Duitsland bijvoorbeeld, waar de media ook serieuze aandacht besteden aan de Russische positie. Maar de Nederlandse media kijken naar The New York Times, niet naar Der Spiegel.”

Wat juist vóór Nederlandse media pleit, is dat ze vaak ter plekke zijn, zegt Godfroid van de NOS. Bijvoorbeeld in Oekraïne. En dat is belangrijk, zegt Godfroid. „Zolang ik zelf niet hard kan bewijzen dat daar Russen meevechten in de oorlog, zeg ik dat ook niet. Wat ik wel kan doen is soldaten vragen of ze onder Russisch bevel staan.”

Verslag doen in Rusland is eigenlijk net als verslag doen van een verkeersongeluk in Schin op Geul, zegt Godfroid. „Je moet gewoon vragen stellen: wie, waar, waarom?”

Maar feiten hebben toch ook context nodig? Als een verdachte bekent dat hij Nemtsov heeft vermoord, weet je nog niet of hij de waarheid spreekt. Misschien is hij wel onder druk gezet. „Een bekentenis zegt in Rusland erg weinig”, bevestigt Hubert Smeets, oud-correspondent en Ruslanddeskundige van NRC. „Misschien is die bekentenis wel tot stand gekomen met middelen die niet geoorloofd zijn. Dus als je niet weet hoe de bekentenis tot stand gekomen is, moet je dat opschrijven. Dat is ook een feit.”

Les 3: Doe niet alsof het Europeanen zijn

„Met het begin van de crisis in Oekraïne is de berichtgeving over Rusland en Poetin lichtelijk geradicaliseerd”, zegt André Gerrits, hoogleraar Russische Geschiedenis en Politiek aan de Universiteit Leiden. „Er heerst het idee dat Poetin een irrationele boosaard is van wie je alle kwaad kan verwachten.”

Gerrits: „We blijven Russen zien als een soort Europeanen, een beetje wilder, een beetje barbaarser. Daardoor begrijpen we ze niet. China is veel repressiever, daar zouden demonstraties zoals in Rusland ondenkbaar zijn, maar daarvan denken we: dat is een exotisch volk, heel anders dan wij – en dus schrijven de media er positiever over. Maar bij Russen denken we: die zijn toch eigenlijk hetzelfde. Maar waarom doen ze dan zo anders?”

    • Thomas Rueb
    • Tom Vennink