Dagkalender van de Wereldliteratuur: Boelgakovs ‘krankzinnige’ roman

Precies 75 jaar geleden stierf de auteur van De meester en Margarita, een waanzinnige satire op het literaire leven onder Stalin die perfect past bij het boekenweekthema ‘Te gek voor woorden’.

De verhouding tussen de schrijver en de staat was het belangrijkste thema van de als arts opgeleide Michail Afanasjevitsj Boelgakov (1891-1940), die het vanaf de jaren 20 herhaaldelijk aan de stok kreeg met de communistische partij. Zijn toneelbewerking van zijn roman De witte garde (1925, over een familie contrarevolutionairen in Kiev) mocht op voorspraak van de Boelgakov-3Sovjetdictator Jozef Stalin nog opgevoerd worden, maar daarna kreeg Boelgakov zijn satires op tirannie en bureaucratie, waaronder Het leven van de heer Molière en het magnum opus De meester en Margarita, niet meer gepubliceerd. Boelgakov stierf in het harnas tijdens het schrijven van Zwarte sneeuw, een theaterroman waarin hij onder meer afrekende met de dramaturg Konstantin Stanislavski.

Een citaat uit Goethes duivelsepos Faust vormt het motto van deze roman, die in de Angelsaksische wereld wordt beschouwd als een van de voorlopers van het magisch realisme. Drie verhaallijnen laat Boelgakov door elkaar lopen: de opschudding die Satan en zijn trawanten veroorzaken als zij een bezoek brengen aan het Moskou van de jaren 30; de liefde van de zelfbewuste en beeldschone Margarita voor een wegens subversiviteit in een inrichting opgeborgen schrijver; en het alternatieve evangelie dat deze ‘Meester’ heeft geschreven in de vorm van een roman over de uit de Bijbel bekende Romein Pontius Pilatus. Het resultaat is een krankzinnige roman waarin absurdisme à la Gogol wordt afgewisseld met een hilarische satire op de Russische schrijverswereld van de jaren 30. Alleen al wegens het (functionele) naakt van de titelheldin, die onder andere als heks op een bezem over Moskou vliegt, mocht de roman tot 1967 niet verschijnen in de Sovjet-Unie. Een jaar later was hij de belangrijkste inspiratiebron voor de rocksong ‘Sympathy for the Devil’ van The Rolling Stones; onlangs nog werd ernaar verwezen in een videoclip van Pussy Riot.

Voor meer afleveringen van de Dagkalender van de Wereldliteratuur, zie Pieter Steinz’ The Global Reader.

Pieter Steinz zit op Twitter.

    • Pieter Steinz