Medische keuring rijbewijs vernederend en achterhaald

Het CBR verricht aanvullende testen voor een deel van de automobilisten. De manier waarop is heel discriminerend, betoogt Stijn van Gils.

Oh wacht”, zegt de medewerkster bij de balie waar ik mijn rijbewijs wil vernieuwen: „Voor u geldt een aanvullende verklaring. Die kost 27,80 euro.” Ik schrik. „Ik voel me gediscrimineerd”, zeg ik. Mijn stem trilt een beetje. De medewerkster reageert gelaten: „Wilt u de verklaring nu nog kopen?” Even voel ik mijn basisschooltijd terugkomen. „Natuurlijk mag Stijn geschopt worden – hij is anders”, hoorde mijn moeder als ze navroeg waarom ik weer met blauwe plekken thuiskwam.

De laatste jaren profiteerde ik vooral van mijn ‘anders zijn’. Mijn afwijkende blik is de reden dat ik nu promotieonderzoek verricht en columns voor een universiteitsblad schrijf. Maar ja, ik heb een stoornis binnen het autistisch spectrum. Dat ik vele duizenden kilometers schade- en boetevrij gereden heb, doet daar blijkbaar niets aan af. Ik moet opnieuw worden nagetrokken.

Op deze manier stuurde het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) in 2011 zo’n 18.000 mensen (niet allemaal autistisch) naar een psychiater. Adviesbureau Andersson Elffers Felix bracht in 2012 een kritische rapport uit over de regelingen: er is geen inzicht is in de effectiviteit van het opleggen van termijn- en bevoegdheidsbeperkingen. Ook is nut en noodzaak van de keuringen niet altijd helder en ontbreekt het aan transparantie richting chauffeurs. Liegen over medische aandoeningen is daarnaast effectief, omdat regels over het melden van medische aandoeningen ontbreken. Over autisme zeggen ze: „Er is geen protocol voor het medische onderzoek naar geschiktheid. Dit leidt tot willekeur...” Hoewel de regelingen sinds het rapport licht zijn aangepast, blijft de essentie hetzelfde. Het CBR geeft mij geen inzicht in het toetsingskader en onderzoekt niet of medische keuringen leiden tot een grotere verkeersveiligheid.

Natuurlijk is het zonde dat de samenleving geld uitgeeft aan keuringen waarvan de effectiviteit onduidelijk is. Maar, mijn vraag is fundamenteler: mag je – puur op basis van gelijkenissen met een bepaalde groep – een andere behandeling krijgen? Ongeveer 190.000 Nederlanders hebben enige vorm van autisme. Vergelijk dit getal met het relatief lage aantal keuringen – het lijkt erop dat afwijkingen vaak niet gemeld worden. Generaliseren is moeilijk: autisme gaat van nauwelijks zichtbaar tot niet in staat zelfstandig te wonen. Naar een verband tussen autisme en rijvaardigheid is bovendien nauwelijks onderzoek gedaan. Toch vereist de wet dat iedereen aanvullend gekeurd wordt.

En dan word je niet gekeurd op rijvaardigheid, maar op... ja op wat? Mensen verschillen nu eenmaal in hun rijgeschiktheid. Bij iedereen die ook maar iets minder perfect rijdt is uiteindelijk een categorische verklaring te bedenken. De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid maakte in 2012 een lang overzicht van factoren die de verkeersveiligheid mogelijk beïnvloeden: geslacht, opleiding, culturele achtergrond, emotionele staat. Het is slechts een beginnetje. Toch zou het land op z’n kop staan als alle gescheiden, laagopgeleide, Turkse mannen tegen betaling extra onderzoeken zouden moeten ondergaan. Terechte ophef, wat mij betreft, maar waarom mag ik zelf dan wel anders behandeld worden?

Daarmee is het systeem van medische keuringen oneerlijk en discriminerend: ik word extra nagetrokken zonder openheid van zaken, binnen een regeling die niet geëvalueerd wordt en waarbij groepen op basis van enkele kenmerken anders behandeld worden. Dat is een ondermijning van de vrije samenleving.