Een helikopter voor dunne lucht

De Fransman Didier Delsalle (in zwart) landde in 2005 op de Everest

De winter is voorbij, de lente komt. Bij Zandvoort en Scheveningen wordt alweer aan de strandpaviljoens getimmerd. Dit weekend kan het wel eens warmer worden dan het ooit werd op 8 maart, roept nu.nl ons toe. Het bedoelt: voldoende ver van zee.

Ook in de Himalaya wordt alles weer in gereedheid gebracht voor het nieuwe seizoen. Climbing season-2015 begint over een week of drie. ‘Ropes and ladders will be put in place before people start the challenge’, berichtte de BBC. Dit jaar hebben de Nepalese autoriteiten de vaste route naar de top van Mount Everest wat verlegd vanwege gebleken lawinegevaar. Vorig jaar werd een groep sherpa’s geheel door sneeuw en ijs bedolven. Sherpa’s zijn de inheemse helpers van de bergtoeristen.

Ook The Guardian en The Telegraph brachten de afgelopen dagen alweer veel Everest-informatie, de Britten hebben een speciale band met de berg. Het nieuws van dit jaar is dat er te veel feces op de berg liggen, dat de beroemde berg wordt ondergescheten en ondergepist. ‘To much poo and wee is being left behind’, deed de BBC populair. Het is een gevaar voor de gezondheid, denken de Nepalezen.

Dat is natuurlijk onzin, want de fecesophoping speelt alleen boven Base Camp dat op ongeveer 5.400 meter hoogte ligt. In het basiskamp zelf, waar ook de support staff zetelt, is aan toilettenten geen gebrek. Maar boven het kamp komt de temperatuur nooit boven de nul graden, elke drol is er binnen het uur bevroren. Aannemelijk is dat hij daarna net zo mummificeert als de onfortuinlijke bergbeklimmers die rond de top aan hun eind kwamen. Die zijn ook geen gevaar voor de gezondheid.

Het grote gevaar boven het basiskamp komt van plotseling opstekende wind, onverwacht zware sneeuwval of extreem lage temperaturen. En het feit dat helikopters er niet kunnen komen redden zoals ze in de Alpen doen. Alle Alpenbergen blijven onder de 5.000 meter. De top van de Everest steekt boven 8.800 meter.

Waarom kunnen helikopters zo hoog niet komen? Dat wil de buitenstaander wel eens weten. En hij niet alleen, het is, wat je noemt, een typische internetvraag. Why can’t helicopters reach Mount Everest? Google vult het al halverwege aan, maar leidt de geïnteresseerde daarna naar een site die werd afgesloten omdat er te veel ‘low-quality answers’ kwamen.

Voor de zekerheid is deze week een blik geworpen in het Basic Helicopter Handbook dat onder avstop.com te vinden is. Het handzame werkje van het Amerikaanse ministerie van transport is uiterst toegankelijk maar behandelt technische kwesties louter kwalitatief. Het wordt snel duidelijk dat het de extreem lage luchtdichtheid is die het hoge helikoptervliegen hindert. En lucht kan om meer dan één reden minder dicht zijn dan gewenst. In depressies is de dichtheid laag en op grote hoogten, maar ook warme lucht en lucht met veel waterdamp kunnen te kort schieten. De invloed van de luchtdichtheid op de ‘lift’ (de draagkracht) is zo groot dat de langeafstandshelikopterpiloot zich altijd moet afvragen of hij überhaupt nog lift zal hebben op zijn eindbestemming.

Maar kwalitatieve beschouwingen overtuigen zelden. Zou de helikopterpiloot die naar grote hoogte stijgt zijn motorvermogen constant houden en ook niets veranderen aan de stand van de rotorbladen dan zou de rotor almaar sneller draaien gaan, schrijft het handboek. Want de rotorbladen zouden steeds minder weerstand van de steeds dunnere lucht ondervinden. Maar kennelijk kan dat toenemend toerental niet compenseren voor de afnemende lift. De rotorbladen moeten wel degelijk schuiner worden gezet, noteert een ander hoofdstuk. Maar daardoor neemt ook hun luchtweerstand toe en moet meer motorvermogen worden bijgezet. Dus goed beschouwd kòn de helikopter niet stijgen zonder de stand van de rotorbladen te veranderen en ging de rotor helemaal niet sneller draaien. Tja.

Uit niets blijkt dat het principieel onmogelijk is dat een helikopter opstijgt naar de stratosfeer. De gangbare helikopters kunnen het alleen maar niet omdat er geen behoefte is aan helikopters die het kunnen, is een low-quality antwoord. Er is nauwelijks vraag naar helikopters voor reddingswerk in de bergen, laat staan idioot hoge bergen. Maar het zou geen moeite kosten een helikopter uit te rusten met een motor en een rotor die het mogelijk maken. Bovendien, zegt een inzender op askacfi.com, hebben helikopters ook werkelijk boven de Mount Everest gevlogen.

En waarachtig. Tien jaar geleden is de Franse testpiloot Didier Delsalle midden in klimseizoen-2005 boven op de top van de Mount Everest geland. Met een standaard Eurocopter AS350 waaruit alleen wat ballast was verwijderd. Hij deed het op 14 mei en op 15 mei nog eens, maar daarna niet meer omdat de bergbeklimmers het niet fijn vonden. Delsalle benutte een tijdelijke opwaartse luchtstroming.

En dat is niet alles. Al in juni 1972 haalde de Fransman Jean Boulet met een standaard helikopter van Aérospatiale een hoogte van 12.442 meter. De SA 315B Lama was – inderdaad – voor gebruik in het hooggebergte ontworpen. Maar boven de 5.400 meter is hij niet betrouwbaar. Toen Boulet zijn recordhoogte had bereikt viel de motor uit. Gelukkig kan een helikopter ook zònder, als je in staat bent de rotor los te koppelen van de motor. Dan wordt de rotor door de langsstromende vallucht aan het draaien gebracht en dat remt net voldoende voor een veilige landing. Auto-rotatie heet dat.

    • Karel Knip