De putlucht van de bottomline

En ja, daar had je Sywert. Let op, dat werd leuk. Sywert ging die behaarde deodorantmijders natuurlijk uitleggen waarom hun protest kant noch wal raakte en dat ze als de bliksem dat Maagdenhuis moesten ontruimen. Sywert is een echte neoliberaal, die zijn juist vóór ‘rendementsdenken’, toch? Toch niet. Sterker: Sywert zat daar bij Jeroen Pauw namens de bezetters! Die zelf blijkbaar niet in staat dan wel geschikt waren om voor de camera te verschijnen. Wij naderen het moment waarop talkshows alleen nog maar vaste gasten uitnodigen, die namens de eigenlijke nieuwsmaker het woord voeren.

„Wij willen vanavond graag aandacht aan u besteden, door wie wilt u vertegenwoordigd worden, Peter R. De Vries, Bram Moszkovic, Britt Dekker of Sywert van Lienden?”

„Nou, doe Sywert dan maar.”

„Prima keuze.”

Voor het tegengeluid werd die avond een beroep gedaan op Charles Groenhuijsen. Een iets minder gelukkige keuze.

„Rendementsdenken”.

Ik had niet direct een beeld bij dat woord, maar uit de nevel doemde na een tijdje toch iemand op. Het was Jo Ritzen, PvdA’er, minister van OCW in de jaren tachtig en een van de grondleggers van het rendementsdenken in het onderwijs. Maar zelfs de PvdA is inmiddels tot inkeer gekomen. Ritzens huidige opvolger, partijgenoot Jet Bussemaker, steunt de actievoerende studenten. Uit solidariteit houdt ze in Den Haag een werkkamer bezet. Maar wacht eens, dat leenstelsel is toch ‘rendementsdenken’ bij uitstek? Jawel, maar dat is nog van voor de omslag in Jets denken. Vrienden bevestigen het: Jet is veranderd.

Zullen wij ooit terugkijken op deze dagen als het begin van de Hollandse Lente? Zo ja, dan is de rol van Mohammed Bouazizi, wiens zelfverbranding de Arabische Lente in gang zette, alvast vergeven aan Louise Gunning, die voor het oog van de camera iets dergelijks deed, zij het zonder lucifers.

De steen waar de studenten zich aan stoten heet ‘rendementsdenken’. In Ill Fares The Land schrijft Tony Judt: „Why do we experience such difficulty even imagining a different sort of society? Our disability is discursive. We simply do not know how to talk about these things anymore.”

Een nieuwe wereld begint met nieuwe woorden. Volgens historici zijn studentenacties een goede voorspeller van bredere onrust. We zullen zien, maar de snelheid waarmee dat ‘rendementsdenken’ de afgelopen dagen furore maakte - „de opheffing van NPORadio 6 is rendementsdenken”, medisch specialisten „maken zich schuldig aan rendementsdenken”, de WRR „wil een einde aan het rendementsdenken bij cultuursubsidies” - laat in elk geval zien dat de tijd voor dit frame gekomen is.

Het stille bederf dat ons heeft aangevreten, de nauwelijks waarneembare schimmelsporen die je overal aantreft, welke deur je ook opent, welke steen je ook optilt, welke box van het organogram je ook onder de loep neemt, het heeft een naam. Die fixatie op cijfers en systemen, op scores en percentages, op kosten en baten. Overal die geur. De putlucht van de bottomline.

‘Rendementsdenken’.

Eureka!

Maar: is rendement wel het probleem? Rendement is de opbrengst van een inspanning. Door je te keren tegen ‘rendementsdenken’ zeggen de studenten eigenlijk nét het verkeerde: rendement is onbelangrijk. Lees: geld weggooien is oké. Dat bedoelen zij niet, dat weet ik, zij zíjn niet tegen rendement, zij zijn tegen de ziekelijke financialisering van alles, tegen de dictatuur van de spreadsheet, tegen excel-terrorisme, tegen een perverse definitie van het begrip rendement, maar zij zeggen dus iets anders.

Enfin, gelukkig voor de studenten hoeft een slogan niet per se te kloppen, als hij maar klinkt. Maar te veel rammelen moet hij ook niet.