Björk in het museum

Het MoMA in New York wijdt een retrospectief aan de IJslandse popartiest Björk. Het werd een fan-attractie.

Hoe zou je een liedje aan de muur moeten hangen? was de reactie van de IJslandse zangeres Björk (49) op het voorstel van het Museum van Modern Art (MoMA) in New York om haar werk uitvoerig te belichten. Jaren lang weigerde de zangeres, liedjesschrijfster, producer en sporadisch ook actrice haar medewerking.

Na eerdere museale, popculturele aandacht voor de muziek van bands als Antony and the Johnsons en Kraftwerk opent MoMA vandaag dan toch een tentoonstelling over de uitzonderlijke, multimediale artiest Björk, die sinds de jaren negentig een volslagen unieke rol heeft in de popmuziek. Al 22 jaar brengt Björk compromisloos extraverte teksten, in fluisterliedjes of met harde beats, met daarbij theatrale dans, kunstzinnige mode en nieuw uitgevonden experimentele muziekinstrumenten. De expositie, kortweg getiteld Björk, is een mid-career retrospectief met muziek, video’s en mode – een geheide publiekstrekker.

De expositie is verdeeld over verschillende verdiepingen van het MoMA. Het onderdeel waar het meest naar werd uitgekeken, de ‘experimentele sound experience’ is bovenin het museum. Bezoekers krijgen Björks bonzende hart (lees: iPod) omgehangen dat oplicht en beweegt. Met een koptelefoon op wandel je Songlines binnen, een zwart geschilderd, krap labyrintisch gangenstelsel (je vraagt je direct af: moeten hier straks massa’s mensen door?) dat voert langs herkenbare items uit Björks muziekleven. Etalage-poppen met haar kleding hebben ook haar lijf en haar gezicht – allemaal 3D-scans van Björk.

Daar zijn de massieve schoenen uit de video Hyperballad, ontworpen door Walter Van Beirendonck. En daar de mooie robots met sensueel-menselijke trekken uit de video All is Full of Love. De Swan Dress van Marjan Pejoski, waarmee Björk opviel bij de Oscars in 2001: de jurk van tule en veren met de zwanenhals in een lus om haar nek. En een piekharig miniatuur-Björkje herinnert aan de tijd dat ze haar rockband Sugarcubes net had verlaten en solo indruk maakte met Debut (1993).

Reis door de albums

Songlines geldt als een ‘psychografische’ reis door de eerste acht albums van Björk. Augmented sound technology volgt de bezoeker, en laat de muziek per ruimte veranderen. Van ruimte naar ruimte voert het langs haar cd’s, van emotionele soundscapes op Homogenic (1997) naar gracieuzer werk van Vespertine met teksten van dichter e.e. cummings. Steeds weer klopt een ander hart in de iPod, maar zo spectaculair als het vooraf in de ronkende persberichten is voorgesteld is dit allemaal niet. En evenmin innovatief. Björk had Biophilia, haar zevende studioalbum, in 2011 al uitgebracht als een heel wat spannender app.

De kinderlijke vertelling van de IJslandse schrijver Sjón over een kloppend warm hart in het lichaam van een meisje is een sprookje met biografische elementen. Een tastbare weerslag van het leven van de artieste wordt het nergens.

Het totale gebrek aan context is een ernstig gemis in dit retrospectief. Want wie is Björk Guðmundsdóttir uit Reykjavík eigenlijk? Hoe groeide ze op? Hoe komt haar werk zo contrastrijk? Wat betekent de artieste Björk in historisch pop-perspectief? Kortom, wat wil deze expositie nu eigenlijk, anders dan uitdrukking geven aan grote bewondering voor Björk? Elke uitleg over haar ontwikkeling en visie ontbreekt. De geëtaleerde opschrijfboekjes met haar emotionele hersenspinsels („Excuse me, but I’ll have to explode this body off me”) smeken om uitleg. Zijn het songteksten? Dagboeknotities? Je snakt naar duiding op deze MoMA-expositie die zo niet meer is dan een glanzende fan-attractie.

Filmisch hoogtepunt

De vertoning van haar nieuwste werk, een tien minuten durende muziekvideo van Black Lake, zou een filmisch hoogtepunt moeten zijn. Het liedje komt van Vulnicura, de nieuwe plaat waarop een gepijnigde Björk haar scheiding van kunstenaar Matthew Barney van zich afschreeuwt. In een gestoffeerde ‘black box’ met twee grote schermen zijn de soundwaves luid en overal. Björk zingt blootsvoets in een IJslandse grot over hoe verwond ze is. Hoe hun band is gebroken, haar schild weg is en haar hart een meer is waarin ze verdrinkt. Op haar knieën zit ze, zich vastklampend aan de rotsen. Ze deed het uit liefde, zingt ze, met messteek-bewegingen naar haar hart.

Dit is zonder meer weer een indrukwekkende muziekclip, die moeiteloos past in haar rijke video-oeuvre. Clip na clip eruit komt voorbij in een ander zaaltje. Maar dat is in een tijd van YouTube niets exceptioneels.

Björk is bijzonder – deze expositie doet haar niet genoeg recht.