Schat, het gaat ons spectaculair goed

Premier Rutte wil steun van iedereen maar onderscheidt zich met harde uitspraken over jihadisten.

CDA-partijleider Sybrand Buma (links) en premier en VVD-voormanMark Rutte tijdens een onderbreking van het debat op RTL 4. Andere deelnemers waren Pechtold (D66), Roemer (SP) en Samsom (PvdA). Foto’s Martijn Beekman/ ANP

Er is er altijd wel eentje die eruit springt in het onderling lekker ingespeelde discussiegezelschap van politieke leiders dat vast op tv optreedt bij elke verkiezing – maakt niet uit voor welke democratische laag. In het debat dat RTL gisteren organiseerde in de aanloop naar de Provinciale verkiezingen op 18 maart was het premier en VVD-leider Mark Rutte.

Rutte bleek het eens te zijn met de stelling dat afgereisde jihadisten beter daar kunnen sneuvelen dan terugkeren naar Nederland. Het was de overtreffende trap van het ‘rot op’ van de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb, en een luide echo van PVV-leider Geert Wilders, die gisteren ontbrak wegens griep.

„Een premier onwaardig”, wond D66-leider Alexander Pechtold zich op. „Ik wens niemand de dood toe”, zei Diederik Samsom van de PvdA. SP-leider Roemer noemde Rutte „zeer ondemocratisch” omdat de VVD intussen ook zinspeelt op het stateloos maken van Nederlandse jihadgangers. Rutte gaf geen krimp, en maakte duidelijk dat hij inderdaad sprak als regeringsleider: „Ik heb als premier de taak om Nederland te beschermen. Dat zal ik tot mijn laatste snik doen”.

Dit was de felste confrontatie in het eerste van drie tv-debatten van de landelijke leiders voor 18 maart. Provincies trekken geen paspoorten in. Ze gaan ook niet over de vraag of het kabinet verder moet bezuinigen of nivelleren, de andere hoofdthema’s van gisteravond.

Althans niet direct. Partijen en media redeneren zo: de Provinciale Staten kiezen de Eerste Kamer, en daar hebben de coalitiepartijen vrijwel zeker steun nodig van andere partijen voor een meerderheid. Dus heeft de kiezer op 18 maart, via zijn stem op onbekende provinciale kandidaten, grote invloed op de krachtsverhoudingen in Den Haag. Ook een nieuw kabinet, of het nu in 2017 aantreedt of na tussentijdse Kamerverkiezingen, moet het met de aanstaande Eerste Kamer doen.

Gisteravond was te zien hoe deze logica doorwerkt in het politieke debat. Rutte speelde, met gevoel voor overdrijving, de Grote Verleider. Iedereen mag meedoen – behalve de PVV. Pechtold was een „schat” (die zich wel te buiten ging aan „geleuter” over gebrek aan ambitie van het kabinet). En waarom hielp Roemer ook niet even, ondanks het SP-programma, nu het net zo „spectaculair goed” met het land gaat? Ook CDA-leider Buma kreeg van Rutte te horen dat hij het kabinetsbeleid gewoon eens zou moeten steunen. Buma spartelde: het CDA steunt veel beleid, maar hij wil toch echt meer aandacht voor de middengroepen.

Complicatie is dat nieuwe CPB-cijfers over de komende jaren gisteren wel groei beloven, maar mogelijk niet voldoende meevallers om een nieuw belastingstelsel pijnloos te kunnen invoeren. CDA en D66 vinden dat dan desnoods nieuwe bezuinigingen nodig zijn – iets wat vicepremier Asscher (PvdA) gisteren al uitsloot. Zijn partijgenoot Dijsselbloem (Financiën) en de VVD gaan minder ver: die achten bezuinigingen „niet nodig”, maar sluiten ze niet uit. SP’er Emile Roemer wist genoeg: hij verweet de PvdA „linkse praat” voor de verkiezingen, en VVD-beleid erna.

Opvallend genoeg nam juist de centrale man, Rutte, de meest excentrieke positie in, met zijn uitspraken over uitgereisde jihadisten. Hij koos zo ook de aanval, na enkele weken met de VVD in het defensief, vooral door integriteitskwesties. Gisteren kwam er een akkefietje met minister Opstelten (Justitie, VVD) bij. Hij moet volgende week uitleggen of hij de Kamer onjuist heeft geïnformeerd. De VVD probeerde gisteren het debat daarover in de Kamer te laten samenvallen met het tv-debat. Dat mislukte.

Zo draaide het eerste tv-debat soepeltjes uit op een vertrouwd inkijkje in het permanente onderhandelingsspel tussen politici uit het versplinterde midden, die van elkaar afhankelijk zijn. Ze voerden hun dans dit keer uit op bij vlagen onderhoudende wijze, getuige de reacties. Maar het blijft ook een introvert spektakel: van politici die ‘met elkaar bezig zijn’.