Onvruchtbare orka-oma leidt haar orka-groep

Alleen bij mensen, orka’s en grienden raken vrouwen in de overgang. Ook bij orka’s kan de oma een groot verschil maken.

Orka-oma’s zijn belangrijk voor de hele groep. Dat laten Britse biologen zien in een artikel dat gisteren verscheen in Current Biology. De oma’s, die zelf niet meer vruchtbaar zijn, zwemmen voorop als de orkagroep op zoek is naar zalm.

Het onderzoek dat de biologen onder leiding van de Universiteit van Exeter (Verenigd Koninkrijk) nu al jaren doet, gaat over de evolutie van menopauze. Waarom blijven mensenvrouwen niet vruchtbaar tot de dood? Of anders gezegd: waarom gaan ze niet dood als ze onvruchtbaar zijn?

Bij mensen is de gangbare verklaring dat oma’s de kleinkinderen helpen grootbrengen. Zo vergroten ze indirect de verspreiding van hun eigen genen. Juist in februari verscheen in Proceedings of the Royal Society B een studie naar oma’s in een groep Boliviaanse indianen. Die oma’s (en opa’s) helpen het gezin bij het verzamelen en verbouwen van eten, meer dan andere familieleden. Ze zijn voor de groep geen last, maar een aanwinst.

Toch is menopauze in het dierenrijk allesbehalve vanzelfsprekend. De enige andere dieren die duidelijk in de overgang komen, zijn twee soorten walvissen: Indische grienden en orka’s. Andere zoogdieren worden óf niet zo oud, of ze blijven tot op hoge leeftijd vruchtbaar. Afrikaanse olifanten baren nog jongen als ze in de zestig zijn, en sommige baleinwalvissen zelfs na hun negentigste. Ook mensapen kennen niet zo’n duidelijke menopauze als de mens. Chimpansees kunnen op hun vijftigste een kind krijgen. Ouder dan zestig worden ze niet.

Hoe anders is dat bij orka’s. Dat is uitgebreid onderzocht, al in de jaren tachtig, bij een populatie orka’s die aan de westkust van Canada en het noorden van de VS leeft. De vrouwtjes krijgen altijd voor hun vijftigste hun laatste jong, maar ze worden gemakkelijk zeventig, soms zelfs negentig.

In 2012 publiceerde het team uit Exeter – in een iets andere samenstelling – in Science al dat orkamannen relatief vaak doodgaan in het jaar nadat hun moeder sterft. Dat geldt voor jong volwassen mannetjes, maar nog sterker voor al lang volwassen mannetjes van 35. Hun moeders, die dan al 50 tot 75 jaar oud zijn, moeten wel ontzettend belangrijk zijn.

De vervolganalyse in Current Biology biedt een verklaring. De orkaoma’s lijken op de Boliviaanse oma’s: ze zorgen voor voedsel. Ze zwemmen relatief vaak voorop in de groep, vooral in magere jaren met weinig zalm. En, passend bij het Science-artikel: zonen zwemmen, vaker dan dochters, achter hun moeder aan.

Maar waarom ontstond menopauze juist bij orka’s? De Britten denken dat het ligt aan de familiegroep. Bij de betsudeerde orka’s blijven zonen en dochters, én de kleinkinderen, in de populatie. De zonen trekken niet weg, in tegenstelling tot veel andere dieren. Hoe ouder een orka-oma wordt, des te groter wordt de familie die haar genen bij zich draagt. En des te meer loont het om niet zélf kinderen te baren, maar het nageslacht te helpen.