Ach, u waant zich theepot

Het is een patroon dat je bij veel schrijvers tegenkomt: een psychische ontregeling als inspiratiebron. Neem de autobiografische roman The Ordeal of Gilbert Pinfold (1957) van Evelyn Waugh, over een 51-jarige auteur die een zeereis maakt die eindigt in een nachtmerrie. Pinfold is de favoriete ontspoorde geest van Pieter Steinz, een van de eersten met wie hij als volwassen lezer in aanraking kwam. De roman was de weerslag van een bootreis die Waugh zelf drie jaar eerder maakte, toen hij kampte met writer’s block, slapeloosheid en alcoholverslaving. Door een combinatie van het slaapmiddel chloralhydraat met bromide en een ruime hoeveelheid alcohol ontwikkelde hij een floride psychose, compleet met paranoïde wanen en het horen van stemmen. Het bood hem de stof voor een van zijn beste boeken, schrijft Steinz.

Voor een rondreis door het dolhuis van de literaire fictie kun je je geen betere gids wensen dan Pieter Steinz, die na Steinz – Gids voor de wereldliteratuur de lezer verblijdt met zijn persoonlijk getinte boekenweekessay Waanzin in de wereldliteratuur. Voor inspiratie hoefde hij niet lang te zoeken: vlak bij zijn huis ligt het Dolhuys in Haarlem, dat in de veertiende eeuw begon als leprozenhuis en sinds de zestiende eeuw onderdak bood aan dollen en zinnelozen. Sinds tien jaar is het Dolhuys een museum.

Behalve schrijvers die zelf leden aan een psychiatrische stoornis en dat in hun romans verwerkten zoals Virginia Woolf (Mrs. Dalloway) en Sylvia Plath (The Bell Jar), ontmoeten we in Steinz’ dolhuis Edgar Allan Poe, die de waanzin tot kern van zijn werk verhief. Zo wemelt het in The System of Doctor Tarr and Professor Fether (1845) van de personages die van lotje getikt zijn, zoals de vrouw die meent dat ze een haan is, een man die zich als een ezel gedraagt, en lieden die zich een menselijke pompoen, een kikker of theepot wanen. Geestig is de omkering van staf en patiënten in dit gesticht, waarbij directeur Maillard zelf gek blijkt te zijn geworden.

Waanzin in de wereldliteratuur is een heerlijk boekje, dat je voor je plezier twee keer leest. Van te veel boeken lezen kun je krankjorum worden, zoals Don Quichot en Madame Bovary bewijzen. Voor wie het toch niet kan laten, heeft de auteur nog een paar lijstjes in petto, zoals tien klassieke romanpsychiaters, ongevaarlijke gekken, paranoia en schizofrenie. Een van de indrukwekkendste psychosebeschrijvingen ontbreekt: de autistische sinoloog Kien in Die Blendung (vert. Het Martyrium) van Elias Canetti die volledig psychotisch zijn bibliotheek in brand steekt. Op een steenworp afstand van Canetti’s studentenkamer lag het Weense gesticht Steinhof. Over de bewoners van dat gesticht heeft Canetti ongetwijfeld nagedacht, maar hij is er naar verluidt nooit binnen geweest.