Wel beelden kapot slaan, maar geen moeite met foto’s

Met energie en volharding, zo gingen mannen tekeer tegen beelden. Vorige week kwam het filmpje online waarop soldaten van Islamitische Staat antieke Assyrische beelden vernietigen in de Iraakse stad Mosul. De films met beelden van mensen die vermoord worden, wil ik niet bekijken – laat beelden van stervende mensen alsjeblieft taboe blijven. Maar het filmpje met de beelden heb ik wel een paar maal gezien. Ik zag dat je ook tegen kunst wreed kunt zijn. Gruwelijk.

In de zestiende eeuw woedde in Europa een beeldenstorm. Kerken en kloosters werden geplunderd. In Gent werden hele bibliotheken in de rivier gegooid. Je kon met droge voeten naar de overkant lopen. Vaak pisten en kakten de mensen op de spullen die ze vernietigden. In de Dom in Utrecht is nog een reliëf te zien waarop de hoofden van alle heiligen zijn afgehakt. Over déze Beeldenstorm wordt vaak eerder begrijpend dan afkeurend gesproken in geschiedenisboeken en -sites. Want de verwoestingen stonden aan de wieg van de Nederlandse Opstand. Geweld tegen kunst wordt soms gebillijkt. Toen de standbeelden van Saddam Hoessein en Felix Dzerzjinski werden omgetrokken, betreurden weinig mensen dat.

Er is in veel culturen een iconofilisch en een iconofobisch kamp, waarbij nu eens de een en dan weer de ander de overhand krijgt. Ook abstracte kunst zou je iconofoob kunnen noemen. Interessant is dat iconofoben bijna nooit moeite hebben met fotografie. Ook IS niet, dat zich manifesteert met genoemde filmpjes en glossy tijdschiften.

Het bovennatuurlijke kun je niet vastleggen. God laat zich niet fotograferen. Het blijft de mechanische of digitale band met de realiteit die foto’s onderscheidt van schilderijen, beelden, tekeningen en spotprenten. Hoewel foto’s ondanks die band toch ook kunnen liegen. Denk bijvoorbeeld aan de foto van politici tijdens de demonstratie na de aanslagen op Charlie Hebdo, waar een orthodoxe krant in Israël Angela Merkel en andere vrouwen uit verwijderde. Bij de video die IS maakte over de vernietiging van de Assyrische beelden is de leugen subtieler. Veel mensen zullen zich niet realiseren waarom sommige van die grote stenen beelden zo makkelijk stuk vielen. Het zijn kopieën van gips. De originelen zijn – voorlopig – veilig in het museum van Bagdad.