Onderkaak van 2,8 miljoen jaar oud bewijst: mens is veel ouder

De gevonden kaak. Foto AFP/Brian Villmoare

De mens is een half miljoen jaar ouder dan gedacht. Amerikaanse onderzoekers hebben in Ethiopië het tot nu toe oudste menselijke fossiel gevonden, van het geslacht Homo: een onderkaakje van 2,8 miljoen jaar oud. De onderzoekers maken de vondst vandaag bekend in Science.

Het kaakje vormt de brug tussen twee belangrijke fases in de menselijke evolutie. Tot nu toe was het idee dat de eerste mensen ongeveer 2,3 miljoen jaar geleden verschenen. Daarvoor en gelijktijdig, vanaf 4 miljoen jaar geleden, leefde de aapachtige Australopithecus, bekend van het skelet Lucy. Australopithecus liep rechtop, maar had de herseninhoud van een chimp. Die eerste mensen móesten haast wel uit een Australopithecus-achtige voorouder zijn geëvolueerd, dachten paleontologen. Maar met deze kaak blijkt Homo vroeger ontstaan dan werd gedacht.

Foto Reuters/Arizona State University/William Kimbel

Een foto van de gevonden kaak. Foto Reuters/Arizona State University/William Kimbel

Gat gedicht

De onderkaak dicht in feite het gat tussen mens en aapmens. De vorm van de kaak doet nog denken aan Australopithecus, maar de tanden lijken al op die van mensensoorten. “Dit is de eerste glimp van het mensengeslacht Homo“, zegt William Kimbel, die een deel van het onderzoek voor zijn rekening nam. Antropoloog Tim White, die niet bij het onderzoek betrokken was, is het met Kimbel eens dat het hier mogelijk om een nazaat van Australopithecus gaat.

“Maar veel meer kun je uit een onderkaak met vier en een halve tand niet afleiden.”

Zo is nog onduidelijk of deze vroege Homo grote hersenen had en of hij gereedschap gebruikte. Kimbel:

“Zonder fossielen van de rest van het skelet kunnen we daar nog niets over zeggen.”

De onderzoekers vermoeden dat de opkomst van Homo samenviel met de verdroging van Afrika, die 2,8 miljoen jaar geleden begon. In de buurt van het kaakje vonden zij fossielen van typische savannedieren, zoals antilopes en giraffes, maar ook nijlpaarden en krokodillen. Het graslandschap waarin deze eerste mensen leefden werd afgewisseld met meren en rivieren, net als de moderne Serengeti.

Foto Science/Erin DiMaggio

De locatie van de gevonden kaak. Foto Science/Erin DiMaggio

De drie fasen van de menselijke evolutie

De menselijke stamboom begint bij de gezamenlijke voorouder met de chimpansees, onze laatste nog levende naaste verwanten in de natuur. Die chimpmens moet ergens rond zes miljoen jaar geleden hebben geleefd, in Afrika.

  • Het belangrijkste fossiel uit de eerste fase, van zes tot vier miljoen jaar geleden, is van Ardipithecus ramidus, dat pas vorig jaar (door Tim White) werd gepubliceerd na jaren van reconstructie. Ardipithecus (ca. 4,4 miljoen jaar geleden) had een kleine herseninhoud, kon al redelijk op twee benen lopen, maar was ook aangepast aan een leven in de bomen (met grijpvoeten). Oudere soorten uit deze fase zijn Sahelanthropus en Orrorin, van wie niet zeker is dat ze rechtop liepen.
  • De tweede fase begint als rond vier miljoen jaar geleden Australopithecus uit Ardipithecus ontstaat, nog steeds met kleine hersenen, maar wel veel beter aangepast aan het tweebenige leven op de grond (zonder grijpvoeten, maar wel met lange takzwaaiarmen).
  • De derde fase begint met de overgang van Australopithecus naar het laatste mensengeslacht Homo, dat gekenmerkt wordt door sterke hersengroei, werktuiggebruik en een rijzige gestalte. Homo sapiens is de laatst overgebleven soort van dit geslacht: rechtoplopend, taalvaardig, technisch begaafd en een hersenvolume van 1.350 ml.

Lees ook in NRC Handelsblad: Herrie om een vroege Homo (€) en De schok van een nieuw skelet (€).