In deze afrekencultuur gaat politiek vooral over gisteren

Sorry voor de scheuren, Groningen. Het Maagdenhuis bezet. Massaontslag in de thuiszorg; ouderen zonder hulp. Huisartsen, fysiotherapeuten, psychiaters die gek worden van de regel- en bemoeidruk. Deze week bevat het allemaal. Welvarend Nederland piept en kraakt.

Wat hebben het aanhoudend Gronings gasdebat, de niet-aflatende kritiek op het zorgstelsel en de bezetting van het Maagdenhuis met elkaar gemeen?

Een politiek stelsel dat minder goed functioneert dan de bewoners van dat systeem denken. Gescheiden werelden.

Beleidsmakers die jaren doormarcheren in een bestuurlijk-bedrijfsmatige logica, door de protesterende studenten ‘rendementsdenken’ genoemd. Burgers en beroepsbeoefenaren die een totaal andere werkelijkheid ervaren.

In het aardgasdebat dat minister Kamp dinsdag met de Tweede Kamer voerde, maakte hij de typisch Nederlandse bestuurlijke beweging, meebuigen als riet in de wind, maar blijven staan. Betreuren dat niet is gedacht aan de veiligheid van de mensen bovenop die gasbel, het juridisch, politiek en bestuurlijk nietsontziende rapport van de Onderzoeksraad voor veiligheid overnemen, maar er nog niet reageren.

Zo zet de politieke ballonvaarder wat zandzakken overboord en blijft in de lucht. De zoveelste bezoeken van de bewindslieden van Volksgezondheid Schippers en Van Rijn aan de Kamer verliepen in essentie net zo. Alleen is er op hun gebied nog geen rapport van de Onderzoeksraad voor veiligheid. De evaluatie van het nu negen jaar functionerende zorgstelsel is uitbesteed aan een extern bureau, dat een rapport schrijft met de bril van de minister, en dus liggen we op koers.

De meeste ‘zorg’-Kamerleden hebben er niet van terug, gevangen in de heersende beleidsmodes. Er was een veelbelovende nieuwkomer als het invallend GroenLinks-Kamerlid Ellemeet voor nodig om de consequente oppositie van SP’er Renske Leijten aan te vullen met fundamentele kritiek. Lang geen meerderheid, dus kon Schippers haar kwaliteitsmantra ongehinderd uitrollen.

Net als VGZ-directeur Ab Klink, zaterdag in reactie op mijn open brief van een week eerder, bleef Schippers veilig binnen de beleidsbubbel. We hebben het beste met u voor, huisartsen zijn lief. Met een amper verhuld triomfalisme – we rule this country – worden alle zorgadviesinstituten over de catwalk van het debat gejaagd om iedere kritiek te vernevelen.

De minister laat de NZa als schoothondje keffen naar de zorgverzekeraars. De wettelijke bevoegdheid hen tot fatsoenlijk onderhandelen met huisartsen te dwingen blijft onbenut.

Qua tactiek is de benadering van minister Bussemaker dezer dagen wel origineel. De aanzwellende kritiek tegen de verzakelijkte, als een namaakbedrijf bestuurde universiteit hoort zij op locatie aan en geeft zij zonder veel omhaal gelijk. Meebuigen in de wind gaat bij haar nog wat verder dan bij Kamp. Niet dat zij die kritiek eerder zelf zo verwoordde, maar nu de studenten het roepen, zegt zij: ja, er zit best veel in.

De universiteiten staan al jaren onder grote druk van Den Haag. Minder geld per student, steeds meer landelijk verplichte thema’s voor onderzoek, en – net als bij de decentralisatie van zorg en arbeid – de gebouwen lekker naar de universiteiten, zonder voldoende geld voor onderhoud en nieuwbouw. De hogescholen zijn intussen zoetgehouden met halve toezeggingen dat zij ook een soort universiteiten mogen worden.

Bij alledrie de thema’s van deze week, gas, zorg en hoger onderwijs en onderzoek, geldt dat alle partijen die de laatste decennia hebben geregeerd mee verantwoordelijk zijn. Welke partij heeft bij het laten doorrekenen van het verkiezingsprogramma gezegd: doe mij maar flink wat minder aardgas, dat vang ik wel anders op? Welke regeerlustige partij heeft gezegd: dit zorgstelsel is op funeste ficties gebouwd? Welke partij heeft durven pleiten voor minder maar beter hoger onderwijs? Voor meer autonomie voor goede geleerden?

Politiek is vluchtig bestuur geworden. Principiële, ideologische verschillen zijn tijdelijk geworden. Als zij worden geformuleerd heeft u de stempas al in de bus. Verkiezingen gaan steeds minder over de gewenste toekomst maar over het recente verleden.

De politicologen Andeweg en Thomassen hebben dat treffend onder woorden gebracht: onze parlementaire democratie heeft zich ontwikkeld van afspiegelen naar afrekenen.

Daarom staat nu een VVD-minister terecht voor het collectieve gasbeleid. Morgen kan het een D66-er of een CDA’er zijn. Ministers, partijen en coalities worden afgerekend. Volgens vluchtige normen. Ga vooral stemmen op 18 maart, maar bedenk dat het stelsel even de weg kwijt is. Politiek moet z’n functie terugvinden.