Bibi maakt de VS los van Israël

Door zijn toespraak voor het Congres heeft Netanyahu het voor Amerikaanse Joden gemakkelijker gemaakt om Israël te veroordelen. Daarmee bewees hij Israël een dienst, omdat de VS nu vrij is om druk uit te oefenen op Israël voor een akkoord met de Palestijnen, aldus Ian Buruma.

Illustratie Hajo

Waarom deed hij het? Wat bezielde Binyamin "Bibi" Netanyahu om op uitnodiging van de Republikeinen President Obama in het Congres aan te vallen op zijn Iranbeleid? En dat zonder zelfs de moeite te nemen om het Witte Huis hierover in te lichten.

Netanyahu heeft laten weten dat het hier ging om een ‘historische missie’ om zijn zorg uit te spreken over het lot van Israël en alle Joden. Maar die zorg was allang bekend, en lang niet alle Joden, ook niet in de VS, zijn er van gediend dat hij spreekt uit hun naam.

Was het pure ijdelheid, een soort Churchilliaanse geste? Wilde Bibi zich koesteren in het applaus van zijn Republikeinse aanhangers? Misschien gokt hij op een zege van de Republikeinse partij in de volgende presidentsverkiezingen. Volgens huidige opiniepeilingen is dat een boude gok.

Of gaat het meer om de aanstaande verkiezingen in Israël, en wilde hij het Congres benutten als protserige achtergrond voor zijn eigen campagne? Hij hoopt wellicht de mensen thuis te imponeren door te schitteren in de machtigste hoofdstad ter wereld.

Maar ook dat is een vermetele zet, want heel wat Israëli’s zijn ondanks hun zorgen over de nucleaire bedoelingen van Iran helemaal niet blij met deze provocatie tegen de Amerikaanse president en ook tegen veel Joodse Democraten. Twee voormalige hoofden van de Israëlische inlichtingendienst Mossad vinden dat het afgelopen moet zijn met het premierschap van Netanyahu. Een van hen, Meir Dagan, tot 2011 hoofd van de Mossad, noemde het optreden van Netanyahu in Washington ‘schadelijk voor de toekomst en veiligheid van Israël.’

We weten niet zeker wat zich afspeelde in het hoofd van Netanyahu, maar een ding is zeker: hij heeft bereikt wat geen van zijn voorgangers is gelukt. Niet alleen heeft hij de president (die toch al kwaad op hem was) verder voor het hoofd gestoten, maar hij heeft ook felle kritiek gekregen van mensen die normaal willekeurig welke Israëlische leider zouden hebben gesteund. Als een premier uit Israël zelfs niet meer kan rekenen op de bijstand van een bevlogen zionist als Abraham Foxman, hoofd van de Anti-Defamation League, dan is het treurig met hem gesteld.

Netanyahu heeft Amerikanen – en niet alleen Joodse Democraten – gedwongen om te kiezen tussen loyaliteit aan Israël en aan hun eigen president. Hij heeft daardoor een gat geslagen in de automatische instemming in beide partijen in de VS met Israël. Niet dat alle politici in Amerika het altijd eens zijn met de politiek in Israël. Maar openlijk kritiek is zeldzaam. Er is weinig eer aan te behalen, en er zitten veel mogelijke nadelen aan vast: financiële contributies aan campagnes drogen op en wie wil nou worden beschuldigd van antisemitisme, of verraad aan een trouwe bondgenoot, ‘de enige democratie in het Midden-Oosten’, etcetera?

Dat Israël altijd kon rekenen op Amerikaanse bijval, vooral bij publieke manifestaties zoals het optreden in het Congres van een premier uit Jeruzalem, geeft de indruk dat Israël en de VS als Siamese tweelingen aan elkaar vast zitten. Israël wordt dikwijls gezien als een marionet van Washington, of andersom. En er zijn nog heel wat antisemieten die, geheel in de geest van de Protocollen van de Ouderen van Zion, geloven dat Joden in Washington en Wall Street aan de touwtjes trekken.

De mythe van Joodse macht in de VS is veel ouder dan het moderne Israël. Die beruchte Protocollen was tenslotte een Russische vervalsing uit de 19de eeuw. Er bestond in bepaalde Europese kringen het idee dat Amerika de natuurlijke plek was voor ‘wortelloze kosmopolieten’ zonder trouw aan Bloed en Bodem. In Amerika draaide alles om geld, en dus, zo werd niet zelden gedacht, hadden de Joden het daar eigenlijk voor het zeggen.

Het was in feite Stalin die de term ‘wortelloze kosmopolieten’ graag bezigde voor Joden die in de Sovjet-Unie niet gewenst waren. Antisemieten, waaronder sommige Joden zelf, geloofden niet alleen dat Joden geboren geldwolven waren (‘De beurs is de Joodse Kerk’: Karl Marx), maar tevens typische Bolsjewieken, die ook in de Sovjet-Unie achter de schermen hun macht uitoefenden. In beide gevallen werd aangenomen dat Joden gespeend waren van nationale saamhorigheid en alleen trouw waren aan hun eigen soort en dat impliceerde, sinds 1948, steeds meer aan Israël. Ik neem aan dat Netanyahu, door zich op te werpen als de premier van alle Joden, dit vooroordeel heeft versterkt.

Wat weleens wordt vergeten is dat de VS niet altijd zo pro-Israël is geweest. Frankrijk was ooit de belangrijkste bondgenoot van Israël, tot Generaal de Gaulle na de Zesdaagse Oorlog in 1967 besloot dat de Arabische wereld meer perspectieven bood.

De Amerikaanse bescherming van Israël daarna had minder te maken met liefde voor de Joden, of een christelijke bezieling voor het Heilige Land, dan met de Koude Oorlog. Maar in de loop der jaren werd kritiek op Israël niet alleen opgevat als antisemitisme, maar als kritiek op de VS, met name in conservatieve kringen.

Hier zit een kern van waarheid in. Anti-zionisme is dikwijls een alibi voor antisemitisme, en de mythe dat de Joden Amerika besturen is de wereld nog niet uit. Maar het is ook waar dat de in Washington meestal onbetwiste verstrengeling van Amerikaanse en Israëlische belangen het lastig maken om kritiek te hebben op het ene land zonder het andere er bij te betrekken.

Maar nu heeft Netanyahu, door de Amerikaanse president openlijk te beledigen, de haast magische band verbroken. Hij heeft het voor Amerikaanse Joden, ook die nauw met Israël betrokken zijn, gemakkelijker gemaakt om de regering van dat land te veroordelen. En het betekent ook dat Amerikaanse politici kritischer kunnen zijn over het beleid van Israël.

Je kunt dit zien als een verlies voor Israël. Maar misschien ook niet. Bibi heeft zijn land door zijn ondoordachte bezoek aan Washington wellicht juist een goede dienst bewezen. Het is noch in het voordeel van Israël, noch van de VS, om te worden gezien als de pion van de ander. Een zonder meer druk uit Washington zullen de Israëli’s nooit tot een akkoord komen met de Palestijnen. Dit is zeker niet wat Bibi wilde. Maar het is misschien zijn grootste prestatie.