Racistische blockbuster

Amerika vergeet liever zijn eerste ‘blockbuster’ uit 1915: filmtechnisch een revolutie, maar een racistische propagandafilm.

The Birth Of a Nation’ is een drie uur durende verheerlijking van de Ku Klux Klan en het lynchen van zwarte mannen, die continu blanke vrouwen belagen.

Een van Hollywoods eerste grote bioscoophits bestaat honderd jaar, maar het jubileum gaat onopvallend voorbij. The Birth of a Nation is een film die de meeste Amerikanen liever vergeten, zei Don Perry afgelopen maandag in bioscoop Film Forum in New York. De Afro-Amerikaanse publicist en documentairemaker, die veel schrijft over ras in de Amerikaanse cinema, vindt dat jammer. „Het is de eerste echte blockbuster. De film heeft onze kijk op film blijvend veranderd. In talloze films, van Gone With the Wind tot Apocalypse Now, zie ik scènes waarvan ik denk: waar heb ik dat eerder gezien? Allemaal afgekeken van deze film.”

Don Perry sprak afgelopen maandag bij een zeldzame hervertoning van The Birth of a Nation. Het was precies honderd jaar geleden dat de film voor het eerst in New York werd vertoond. De film is een drie uur durende verheerlijking van zuidelijk racisme, een propagandafilm voor de Ku Kux Klan, erkende Perry. Maar de betekenis van The Birth of a Nation reikt verder dan politiek. „De meeste vertoningen gaan met gedoe gepaard, daarom is het sinds 1988 niet meer gebeurd in New York”, zei programmeur Bruce Goldstein. Aanvankelijk leidde de film tot rellen in de stad. In 1939, toen de film verboden werd wegens racisme en verheerlijking van de Confederatie, werd een bioscoopeigenaar die toch een vertoning organiseerde, gevangengezet.

Uitverkochte zaal

Deze week in New York was de belangstelling overweldigend. Lange rijen bezoekers probeerden de uitverkochte zaal binnen te komen, waar de stomme film drie uur lang met live pianospel vertoond werd. De sfeer was ontspannen: voor zo’n beladen film werd er opmerkelijk veel gelachen. Goldstein: „The Birth of a Nation is ontegenzeggelijk de controversieelste, maar ook een van de invloedrijkste films die ik ken. We moeten hem zien om onze geschiedenis te begrijpen.” Toch wordt hij buiten New York vrijwel nergens vertoond.

The Birth of a Nation was een bioscooprevolutie en politiek pamflet ineen. Regisseur D.W. Griffith (1875-1948) wilde een episch drama maken dat recht zou doen aan het perspectief van het zuiden na de (verloren) Amerikaanse Burgeroorlog. Hij schreef een scenario dat was gebaseerd op de roman The Clansman, van Thomas Dixon Jr. Twee families, de noordelijke familie Stoneman en de zuidelijke Camerons, komen tegenover elkaar te staan tijdens de Burgeroorlog. Op de afschaffing van de slavernij volgt de opkomst van de Ku Kux Klan, die als een blanke militie met harde hand de orde herstelt. Dit wordt verteld met grootse veldslagen, een parade aan historische figuren en veel romantiek.

Al meteen na de première van de film braken overal in het land protesten uit, vooral tegen de manier waarop Afro-Amerikanen werden afgebeeld. De zwarte Amerikanen in Birth waren geschminkte blanke acteurs, zoals destijds de gewoonte was. Ze komen vrijwel uitsluitend dansend of grimassen makend in beeld. Zwarte mannen zitten bovendien continu achter blanke vrouwen aan. Het zwarte personage Gus probeert met de blanke Flora te trouwen. Ze vlucht en springt in een afgrond. Gus wordt hierna gegrepen door de Ku Klux Klan, en gelyncht.

In veel opzichten was Birth een doorbraak voor Hollywood. De film bracht naar schatting 60 miljoen dollar op, een ongekend bedrag. Griffith vond de massascènes uit. Gewapend met megafoon en auto begeleidde hij honderden acteurs tijdens het naspelen van de Slag om Petersburg, een sleutelscène. Hij zocht als een van de eerste filmmakers acteurs die hij voor film geschikt achtte, zonder theaterervaring. Theatrale armgebaren of onrealistische uitdrukkingen waren verboden. Griffith maakte gebruik van beweeglijke camera’s, zodat galopperende paarden dynamisch in beeld komen. „Het was een sensatie. Tel daarbij op dat de film drie uur duurt, in een tijd dat mensen films van een kwartier gewend waren”, zegt Don Perry. „Bij vertoningen speelde bovendien het Los Angeles Philharmonic Orchestra. De mensen werden uit hun stoel geblazen.”

Verbod in acht staten

Al snel na de première veroorzaakte Birth rellen in grote steden. Onder druk van Afro-Amerikaanse mensenrechtenorganisatie NAACP werd de film verboden in acht staten. Toch organiseerde president Woodrow Wilson een kijkfeestje in het Witte Huis, de eerste keer dat daar een film werd vertoond, en bezochten miljoenen Amerikanen de bioscoop. Perry: „De film was omstreden in kleine kring, maar uitte moreel volstrekt aanvaardbare opvattingen voor een groot deel van de Amerikanen.”

Sinds de jaren dertig leidt The Birth of a Nation een sluimerbestaan. Op YouTube is de film te zien, en volgens het pas verschenen boek The Birth of a Nation van Dick Lehr organiseren racistische organisaties nog altijd vertoningen. De invloed van de film, zegt Don Perry, is vooral technisch, niet ideologisch. Al kende de KKK een korte opleving in ledental als gevolg van Birth.

Maar hoe zit het met ras in Hollywood? De afgelopen weken ontstond er discussie op het nominatiebeleid van de Academy Awards. Alle genomineerden voor acteursprijzen waren blank. „In het algemeen worden wij zwarte acteurs vaker beloond voor onderdanige rollen”, zei acteur David Oyelowo, die Martin Luther King speelt in Selma. Filmhistoricus Maria Beltrán van de Universiteit van Texas zei vorige week dat ras ook na honderd jaar in Hollywood nog altijd een gevoelig thema is. Volgens Beltrán komen zwarte acteurs veel minder in films voor dan blanken, en zelden in een heldenrol. „Maar een paar zijn doorgebroken: Eddie Murphy, Whoopi Goldberg, Denzel Washington en Will Smith. Dat is het wel ongeveer.” En hoogleraar Todd Boyd, gespecialiseerd in ras en populaire cultuur, vorige week: „The Birth of a Nation vormt het fundament van Hollywood. Daarom moeten we niet verbaasd zijn dat er geen zwarte acteurs voor een Oscar werden genomineerd. Dat is een tak die uit de boom is gegroeid.”