Euro holt de Europese Unie uit

Europa schuift stuurloos de Griekse schuldencrisis en Oekraïne voor zich uit, vindt Wolfgang Münchau.

illustratie marian kamensky

Het economische equivalent van een wapenstilstand is een schuldsanering van een failliet land. Beide hebben we de afgelopen drie weken in Europa meegemaakt. De Europese politieke en economische diplomatie is uitsluitend gericht op de afwending van een dreigende catastrofe, zonder een strategische bedoeling. Het gevaar is dat Oekraïne en Griekenland als mislukte staten eindigen.

Kijk alleen maar waar Griekenland na vijf jaar crisisbestrijding terecht is gekomen. Zelden heeft een land in de economische geschiedenis slechter gepresteerd; toch hebben we net tot een voorzetting van hetzelfde beleid besloten.

Is dit nog houdbaar? Volgens de financiële pragmatici in Europa kunnen leningen oneindig blijven uitstaan tegen een zeer lage rente. Economisch gezien staat dit gelijk aan een afwaardering van de schuld, maar politiek is dit gemakkelijker te verkopen omdat er geen verlies genomen hoeft te worden. De overeenkomstige uitspraak in een militair conflict zou zijn: als je een wapenstilstand maar vaak genoeg vernieuwt, krijg je uiteindelijk vrede.

Dit soort redeneringen is niet alleen immoreel en oneerlijk. Ze werken ook niet. Terwijl met dit spel van uitstel de schijn wordt opgehouden, stort de reële economie in elkaar: de bezuinigingen hebben de inkomens en de werkgelegenheid een zware slag toegebracht. Monetaire beleidsfouten hebben in de hele eurozone tot een dalende inflatie geleid, waardoor Griekenland en andere zwakke eurolanden onmogelijk de concurrentiekracht konden verbeteren die ze in de beginjaren van de muntunie zijn kwijtgeraakt.

Als de EU op dezelfde manier met Oekraïne omgaat als ze Griekenland heeft behandeld, is over enkele jaren eenzelfde ontwikkeling te verwachten. De wapenstilstand van Minsk, overeengekomen tussen de leiders van Rusland, Oekraïne, Frankrijk en Duitsland, zal misschien een tijdje min of meer standhouden. De Europeanen zullen dit misschien als excuus aangrijpen om de sancties niet te verlengen en geen nieuwe op te leggen. En zodra de wapenstilstand wordt verbroken – en dat zal zeker gebeuren – zal de gevestigde Europese beleidsorde Oekraïne met gespeelde verbazing en ontzetting aan zijn lot overlaten, als mislukte staat en bufferzone tussen de EU en Rusland.

Ook zal dan verzuimd zijn de territoriale ambities van de Russische president Poetin elders in Oost-Europa te beteugelen. De EU had de Griekse schuld en de territoriale ambities van Poetin in een vroeg stadium moeten aanpakken, in plaats van beide uit de hand te laten lopen. Door vooralsnog op veilig te spelen, brengt de EU haar militaire en economische veiligheid in gevaar.

Ik ben mijn hele volwassen leven al voorstander van de EU en van de muntunie, maar het wordt steeds moeilijker om het op te nemen voor een gemeenschap die zich zo gedraagt. Ik heb euroscepsis altijd een irrationeel onderbuikgevoel gevonden. Maar inmiddels bestaan er volkomen rationele redenen om tegen een lidmaatschap van de eurozone en de EU zelf te zijn. Zelfs sommige EU-verworvenheden uit het verleden worden uitgehold. De belangrijkste zijn de fundamentele rechten die lang geleden zijn overeengekomen en die onderdeel van onze huidige rechtsorde vormen. Daartoe behoort de vrijheid van verkeer van personen, kapitaal, goederen en, in mindere mate, diensten. Daartoe behoort ook het recht ons overal in de EU te vestigen.

Op financieel gebied hebben we op het ogenblik minder een interne markt dan vóór de financiële crisis. De Britse regering wil aan het verblijfsrecht tornen. Vijftien jaar geleden begon de euro als een proces in de richting van economische integratie. Hij is verworden tot een hedendaagse versie van een gouden standaard met nooduitgangen. Stel uzelf de vraag: zou Griekenland ooit een rationeel economisch belang kunnen hebben om uit de eurozone te willen stappen? De nadruk ligt op ‘rationeel economisch’ en ‘willen’. Mijn antwoord is ja. Het hoofdargument zou voor mij de mogelijkheid zijn om me te bevrijden van een stel bijzonder belabberde maatregelen – procyclische bezuinigingen en een deflatoir monetair beleid. De rationele reden om uit de eurozone te stappen is de kans om minder dom te zijn.

Naarmate het EU-beleid cynisch en disfunctioneel wordt, zal het in die debatten voor en tegen Europa almaar moeilijker worden om de goeden van de kwaden te onderscheiden. Twintig jaar geleden zou ik een euroscepticus zonder aarzeling als xenofoob hebben gekenschetst – of nog erger. Dat zou ik nu niet meer doen.

Wil de EU een zeker moreel en politiek gezag herwinnen, dan zal ze de Griekse schuldencrisis moeten oplossen en moeten opkomen voor Oekraïne. En met behulp van de economische en financiële instrumenten die ze ter beschikking heeft haar eigen geopolitieke belangen moeten veiligstellen. In beide opzichten laat de EU het op dit moment afweten.