Angst voor giftige lucht

Hevige smog in Wuhan, China. Foto Reuters

Zelfs voor Chinese begrippen heeft Chai Jing, een 39-jarige televisiejournaliste en moeder van een tweejarig meisje, met een documentaire over de luchtvervuiling in China records gebroken. Inmiddels hebben bijna 150 miljoen Chinezen het deels wetenschappelijke, deels persoonlijke Onder de koepel bekeken op gratis video- en mediawebsites. Het aantal overwegend instemmende reacties op de voor staatsenergiebedrijven en de overheid kritische documentaire ligt inmiddels boven het miljoen.

„Ik was nooit bang voor vervuiling, ik droeg nooit een masker, ook niet in de meest vervuilde provincies. Maar als je opeens ontdekt dat je een nieuw leven in je draagt dat ademt, eet en drinkt en jouw verantwoordelijkheid is, dan voel je de angst in je opkomen”, begint Chai in ‘Onder de koepel’.

Gekleed in een spijkerbroek en witte bloes staat zij op een donker decor voor een grafiek over de luchtvervuiling in 2013, het jaar van de ‘Airpocalyps’. De staafdiagrammen laten zien dat 600 miljoen mensen in het noorden van China per maand 25 dagen smog inademden in plaats van frisse lucht en dat nog steeds doen.

Baby met tumor

Het werd voor Chai nog persoonlijker toen bleek dat haar baby geboren werd met een tumor en geopereerd moest worden. Of er een verband is met de luchtvervuiling laat Chai - in de kolenprovincie Shanxi geboren en in zwaar vervuild Beijing woonachtig - in het midden, maar feit is dat in de afgelopen tien jaar het aantal gevallen van longkanker en luchtwegaandoeningen in China zijn geëxplodeerd.

„Ik ontwikkelde een persoonlijke rancune tegen de luchtvervuiling en besloot op onderzoek uit te gaan”, vertelt zij in de door haar zelf gefinancierde documentaire, waarin zij niet alleen tientallen experts aan het woord laat, maar ook internationale vergelijkingen trekt met bijvoorbeeld Londen in het begin van de vorige eeuw en Los Angeles in de jaren zestig. Enigszins tot haar verrassing stelt zij vast dat China alle technieken en wetten in huis heeft om het probleem net als in Engeland en de VS op te lossen. Wat smog is, hoe smog wordt veroorzaakt en waarom China er maar niet in slaagt de vervuiling terug te dringen zijn de vragen die zij vervolgens probeert te beantwoorden.

Het is zeldzaam dat documentaires van Chinese journalisten die kritisch zijn over de staat of staatsbedrijven überhaupt gemaakt worden, maar Chai nam en kreeg de ruimte en wordt door de staatsmedia geprezen en door de censuur grotendeels met rust gelaten. Feit is dat niemand in China meer om de ernst van de vervuiling heen kan en dat iedereen weet dat de luchtvervuiling wordt veroorzaakt door de industrialisatie, urbanisatie, de autogekte en de fixatie op hoge groeicijfers. „Chai spreekt voor miljoenen vaders en moeders die hun kinderen willen beschermen, maar niet weten hoe zij dat moeten doen en in feite machteloos zijn”, luidde een typerende reactie op Weibo, het Chinese twittersysteem.

Machtige staatsbedrijven

De nieuwe minister van milieu, Chen Jining, prees Chai’s werk zelfs als cruciaal voor de bewustmaking van de bevolking. Chen maakt daarmee duidelijk dat de hoogste autoriteiten in Beijing haar analyses delen en haar mogelijk zelfs hebben geholpen. Chai citeert anonieme overheidsbronnen die vertellen dat de twee grote, machtige staatsbedrijven, Sinopec en CNPC, hebben gedreigd de energietoevoer te blokkeren als zij gedwongen zouden worden zich aan milieuwetten te houden.

Sinopec en CNPC, twee van de tien grootste ondernemingen ter wereld met omzetten van 400 miljard dollar, worden in Chai’s documentaire onder druk gezet om „sociale verantwoordelijkheid” te tonen door te investeren in schone energie en het verbeteren van de kwaliteit van brandstoffen.

Niet alleen worden bestaande milieuwetten niet toegepast, China verbruikt ook grote hoeveelheden kool en olie van slechte kwaliteit en de energiemaatschappijen doen nog weinig aan het verbeteren van productieprocessen die minder vervuilend zijn.

De opmerkelijke ruimte en de medewerking die Chai krijgt van de staatsmedia doen vermoeden dat er sprake is van een campagne die de instemming heeft van de Chinese premier Li Keqiang. Li verklaarde in maart 2014 „de oorlog” aan de vervuiling en in november vorig jaar sloten de presidenten Xi Jinping en Barack Obama een klimaatakkoord. Dat daarmee de opgelaaide nationale discussie in China nog lang niet is beslecht werd gisteren duidelijk.

Hoewel de nationale media, experts en politici ‘Onder de koepel’ prijzen en vergelijken met An Inconvenient Truth van Al Gore of met Silent Witness van Rachel Carson hebben lokale media opdracht gekregen de berichtgeving over ‘Onder de koepel’ te matigen of zelfs te staken. Het duurde deze week ook niet lang voordat ook Chai zelf onder vuur kwam te liggen. Zij zou volgens sommige twitteraars een verstokte rookster zijn die ook tijdens haar zwangerschap niet van haar verslaving af wist te komen. Zij zou behoren tot de rijke media-elite omdat zij haar kind baarde en had laten opereren in een Amerikaans en niet in een Chinees ziekenhuis. Chai zelf was vanochtend niet bereikbaar om daar op te reageren.