Actievoeren? Verzin een goed woord (zoals plofkip)

Vandaag wordt in diverse studentensteden geprotesteerd. Studenten eisen meer invloed. Hoe kaart je effectief een misstand aan? Deze acht factoren zijn van belang.

Een weiland in Middenmeer, waar Milieudefensie en de Dierenbescherming protesteerden tegen een kippenstal op deze locatie. Foto ANP/ PHOTO KOEN VAN WEEL

Van een mondjesmaat opgemerkte bezetting naar een landelijke actiedag in ruim twee weken tijd: de studenten die rebelleren tegen het UvA-bestuur hebben snel succes geboekt. Hoe komt het dat deze bezetting – de elfde in de geschiedenis van de universiteit – zo geslaagd is? En wat moet je doen als je zelf een misstand op de kaart wilt zetten? Acht factoren die van belang zijn voor een geslaagde actie.

Zorg voor media-aandacht

Het eerste doel van activisten is het bereiken van de media. Een actie die niet wordt gezien is immers waardeloos. De eerste Nederlandse actiegroep die dat doorhad was Provo, een groep anarchistische rebellen die in de jaren zestig de Amsterdamse autoriteiten uitdaagde. Provo’s ludieke acties en de agressieve politiereactie werden allemaal vastgelegd door de opkomende massamedia.

Roel van Duijn, oprichter van Provo: „De eerste editie van het blad Provo werd in beslag genomen. Dat hielp voor de bekendmaking van onze ideeën: de inhoud van die driehonderd exemplaren stond vervolgens in alle kranten van Nederland.”

Vijftig jaar later is er wat dit betreft weinig veranderd. Media-aandacht is een essentieel onderdeel van actievoeren, zegt Emile Affolter, persvoorlichter van Amnesty International in Nederland. „Wij proberen met onze acties in te haken op de actualiteit en te kijken naar wat journalisten interesseert. Vandaag begint bijvoorbeeld onze campagne over mensenrechten in Azerbeidzjan. Voor dat land is hier normaal gesproken weinig aandacht, maar deze zomer worden er de Europese Spelen georganiseerd. En sport vinden veel mensen wél interessant.”

Hoe belangrijk media zijn voor actievoerders bleek ook toen AT5 vorige week de Maagdenhuisbezetting filmde. Door de livestream van de Amsterdamse zender kon heel Nederland zien hoe CvB-voorzitter Louise Gunning er niet in slaagde de studenten te kalmeren. Ze kwam over als een koelbloedige bestuurder die niet écht het gesprek wilde aangaan met de studenten – sindsdien zijn ook mensen van buiten de UvA haar zo gaan zien.

Wees de redelijke partij

Het is voor actievoerders de kunst over te komen als de redelijke partij en de tegenstander uit de bocht te laten vliegen. Ten tijde van Provo was dat simpel, zegt Roel van Duijn. Er was weinig voor nodig om de autoriteiten te provoceren: je hoefde alleen maar krenten uit te delen aan voorbijgangers om door agressieve agenten van het plein geveegd te worden. Door dit politiegeweld kantelde de publieke opinie. „Media schreven eerst nog dat er werkkampen moesten komen voor de provo’s op Terschelling. Dat sloeg om toen we lieten zien hoe belachelijk de politierepressie was.”

Eenzelfde mechanisme zag je bij de bezetting van het Bungehuis: de sympathie voor de bezetters groeide vooral toen ze een dwangsom kregen opgelegd van 100.000 euro. Dit was buiten proportie, zo oordeelde iedereen. En zo groeide de sympathie voor de bezetters.

Kies een haalbaar doel

Activisten die geen duidelijk doel hebben worden al snel verweten dat ze wereldvreemde mafkezen zijn. Utopische vergezichten zijn prima, maar het is wel handig om ook een paar concrete voorstellen te hebben.

Anders roep je alleen maar heel hard en zul je niets bereiken, zegt Wakker Dier-woordvoerder Sjoerd van de Wouw. Natuurlijk, zegt hij, ziet hij alle kippen in Nederland het liefst buiten in de wei scharrelen, „maar dat is op dit moment niet realistisch”. Het doel van de organisatie is dan ook dat alle supermarkten plofkip inruilen voor beesten die een iets beter leven hebben gehad – vlees dat één ster krijgt op het Beter Leven-kenmerk van de Dierenbescherming.

Ook Van Duijn noemt concrete plannen belangrijk. Provo kreeg volgens hem veel goodwill omdat het een aantal haalbare ideeën had: het Witte Fietsenplan (gratis fietsen in de binnenstad) en het Witte Schoorstenenplan (roetfilters in fabrieksschoorstenen).

Houd je boodschap simpel

Hoe baanbrekend, geniaal en doorwrocht je analyse ook is, je moet hem als activist wel kunnen samenvatten. Voor succes is het belangrijk dat niet alleen je achterban begrijpt wat je bedoelt, maar dat je boodschap ook landt bij het grotere publiek. Emile Affolter van Amnesty: „We hebben een keer campagne gevoerd voor een internationaal wapenhandelverdrag, maar het was ingewikkeld om in een paar zinnen uit te leggen waarom dat zo belangrijk was. Die campagne heeft weinig media-aandacht gekregen.”

Een boodschap kan ook gevat worden in een beeld, zegt Van de Wouw van Wakker Dier. Om ervoor te zorgen dat mensen medelijden kregen met onnatuurlijk snel groeiende kippen, kwam Wakker Dier met billboards waarop een vleeskuiken naast een ‘gewone kip’ poseerde.

Wat ook kan helpen is een leus of woord die je boodschap samenvat. Vijftig jaar na dato kennen velen nog steeds de mantra ‘Baas in eigen buik’ van de feministische Dolle Mina’s, en de leuzen ‘We Are Here’ (de Vluchtkerk) en ‘We are the 99%’ (Occupy) zijn ook goed gekozen. Van de Wouw verzon zelfs een eigen woord: de plofkip. Bij dat woord kan zelfs de grootste vleesliefhebber zich iets voorstellen. Drie jaar geleden werd de plofkip gekozen tot het woord van het jaar.

Vergaar steun

Om serieus genomen te worden is het handig om steun te krijgen van bekende gezichten. De eerste dag van Occupy op het Amsterdamse Beursplein in 2011 kreeg bijvoorbeeld extra veel aandacht omdat Jelle Brandt Corstius er koffie uitdeelde en een film vertoonde. Provo had bekende sympathisanten als Harry Mulisch en Jan Wolkers.

Wat dat betreft doen de Maagdenhuisbezetters het goed: niet alleen worden ze gesteund door tweehonderd UvA-medewerkers, maar ook beroemde buitenlandse academici als Judith Butler en Noam Chomsky hebben de petitie van de studenten ondertekend.

Wees zichtbaar op sociale media

Op sociale media kunnen emoties hoog oplopen, en die tornado van woede, verdriet en opwinding wordt vervolgens driftig gedeeld. Als moderne activist moet je hier gebruik van maken.

‘Wakker worden op maandag’, schreef Wakker Dier begin deze week op Facebook (83.541 likes) met daarbij een foto van een vleesschap - ‘Eyeopener: elke dag eten Nederlanders zo’n 400.000 dieren’. 836 shares. En ook de Maagdenhuisbezetters profiteren van sociale media. Op Facebook staat hun dagprogramma, en op Twitter worden dagelijks artikelen gedeeld over democratie en een einde aan het rendementsdenken, #Maagdenhuis.

Zoek nieuwe actievormen

In optocht lopen met een spandoek werkt vooral als je met een enorme massa bent; anders is het een weinig doeltreffende vorm. Een andere optie zijn ‘ludieke acties’, ooit begonnen door Provo. Een absurdistische daad moet dan een dieper onrecht aan de kaak stellen. „Toen ons verboden werd te demonsteren, zijn we gaan rondlopen met lege spandoeken”, geeft Roel van Duijn als voorbeeld.

Maar er zijn ook andere actievormen dan ludieke. De laatste jaren waren er bijvoorbeeld veel bezettingen: van bomen (door milieuactivistengroep GroenFront! in 2006), pleinen (Occupy), kerken (de Vluchtkerk) en boorplatforms (Greenpeace). Wat dat betreft is de Maagdenhuisbezetting helemaal van deze tijd.

... en hoop op geluk

„Het blijft moeilijk om in te schatten wat wel en wat niet werkt, dat ligt ook aan geluk”, zegt Affolter van Amnesty.

De bezetters van het Maagdenhuis hadden bijvoorbeeld geluk dat AT5 erbij was en filmde hoe de menigte CvB-voorzitter Gunning uitjoelde.

Het kan ook andersom. Marije ten Broeke uit Zandvoort wist via Twitter een Kamerdebat af te dwingen over de automatiseringschaos bij de Sociale Verzekeringsbank, maar toen ze haar tweet plaatste, had ze geen idee dat het tot actie zou leiden. Zo’n actieve twitteraar was Ten Broeke niet. Helemaal niet zelfs.

Tot die ene vrijdagavond, vorige maand. Sinds vorig jaar zomer ging er van alles fout rondom de betalingen van de thuiszorg die haar elfjarige zoon ontvangt. Ten Broeke besloot een hashtag te opperen: #pgbalarm. Binnen een uur was die hashtag trending topic en dat zou #pgbalarm het hele weekend blijven. Zondagavond had de hashtag ruim 2,5 miljoen mensen bereikt.

Ten Broeke („Ik zat blijkbaar in het juiste kringetje”) had tweehonderd volgers. En toen kwamen de media. Zondag belden verschillende ochtendbladen, maandag hingen Hart van Nederland, RTV Noord-Holland, RTL Late Night en Jinek aan de lijn.

Je kunt ook per ongeluk actievoerder worden.