Hemelvaart wordt hellevuur

Bill Viola’s video Fire Woman (2005) in De Nieuwe Kerk in Amsterdam Foto Olivier Middendorp

Tussen de hoge zuilen van De Nieuwe Kerk in Amsterdam, tegen een pikzwarte achtergrond, ligt een man in een wit gewaad op een langwerpige steen. Het is een beeld dat past in deze gewijde omgeving. Het doet denken aan de sarcofagen die je vaak in Italiaanse kerken tegenkomt, waarbij de overledene bovenop zijn eigen doodskist ligt, haarscherp geportretteerd in marmer. Het beroemdste voorbeeld daarvan is de Cristo velato in de Cappella Sansevero in Napels, waar een Christus onder een ragfijne, haast doorschijnende sluier ligt. Daar doet dit beeld in De Nieuwe Kerk aan denken. Alleen is hier het natte gewaad niet uit wit marmer gebeiteld, maar door kunstenaar Bill Viola opgebouwd uit pixels.

De Amerikaanse videopionier Bill Viola (New York, 1951) is de vierde kunstenaar die in de reeks Meesterwerk een spiritueel kunstwerk mag tonen in het gotische decor van De Nieuwe Kerk. Sinds 2011 zijn op deze plek Rembrandts schilderij De Heilige Familie, Andy Warhols doek The Last Supper en Francis Bacons triptiek In Memory of George Dyer te zien geweest. Viola’s bijdrage is de meest geslaagde in de serie, vanwege de indrukwekkende schaal van zijn videotweeluik en vanwege de universele thematiek die hij aankaart. Zijn trage beelden, overgoten met een flinke dosis pathos en symboliek, gaan over tegenstellingen als water en vuur, geboorte en dood. Het is een heldere beeldtaal die voor iedereen, religieus of niet, te begrijpen is.

Oorspronkelijk filmde Viola de beelden in 2005 voor Wagners opera Tristan und Isolde in de regie van Peter Sellars. Hier zijn de vier uur aan beeldmateriaal ingekort tot twee video’s van ruim tien minuten. Tristan’s Ascension begint kalm, met die roerloze witte figuur op zijn altaar. Dan hoor je het geluid van waterdruppels, dat al snel aanzwelt tot een oorverdovend gedonder. Wat eerst een regenbuitje was, wordt opeens een vloedgolf. Alleen: de druppels vallen omhoog, waardoor het lijkt of de man langzaam zinkt. Het is alsof je bovenaan een waterval staat, of op de achtersteven van een schip, en de watermassa de diepte in ziet kolken. Tevergeefs probeert de figuur weerstand te bieden tegen de kracht van het water, totdat hij meegezogen wordt richting het gotische gewelf.

Tristan’s Ascension verbeeldt het moment dat een ziel een lichaam verlaat. Voor Viola is het een zeer persoonlijk werk. Toen hij zes was, sprong hij eens in een meer zonder dat hij kon zwemmen. Hij werd ternauwernood gered, maar herinnert zich nog goed hoe paradijselijk die onderwaterwereld was. Sindsdien is hij niet bang meer voor de dood. Nog altijd is water een van de belangrijkste thema’s in zijn werk.

Na de hemelvaart volgt het hellevuur. In Fire Woman verschijnt een zwarte silhouet voor een bulderend vuur: een engel des doods. Minutenlang staat ze daar en staar je als kijker gehypnotiseerd in de vlammenzee. Dan laat ze zich achterovervallen. Zinderend vuur wordt spiegelend water. Vlammend rood gaat langzaam over in nachtelijk blauw. De kleuren beïnvloeden je gemoedstoestand. Het is alsof Viola je steeds in een andere dimensie brengt. Je merkt dat je relaxter wordt. Op de achtergrond klinkt het geluid van kabbelend water. Even droom je weg uit de kerk, richting een prachtige zonsondergang aan zee.