Een kalasjnikov voor 412 euro

De recente aanslagen in Parijs en Kopenhagen werden gepleegd met oorlogswapens. Kalasjnikovs uit de oorlogen op de Balkan duiken nu op in West-Europa.

Maandenlange regens zetten vorig jaar zomer Bosnië onder water. Straten en landjes stonden blank. Kelders liepen onder. Het water duwde achtergebleven mijnen uit de grond omhoog. Het spoelde machinegeweren uit de huizen.

„Niemand hier was daar verbaasd over”, zegt Ivan Zverzhanovski. Hij is coördinator van SEESAC, een aan de VN gelieerde organisatie die het aantal vuurwapens in de Balkanlanden probeert terug te dringen. „De wapencultuur is hier zo wijdverbreid, de oorlogen zo recent – er is en blijft hier een verbijsterende hoeveelheid wapens.”

Alleen al in Bosnië zwerven volgens SEESAC nog zo’n 1,1 miljoen vuurwapens rond. Kabinetschef Brian Donald van Europol noemt twee miljoen voor de hele Balkan „een conservatieve schatting”.

De oorlogswapens uit de Balkan komen nu boven water in West-Europa. In Amsterdam bijvoorbeeld, waar ze gebruikt worden bij criminele afrekeningen. In vier maanden tijd nam de Amsterdamse politie 33 kalasjnikovs in beslag. Het topje van de ijsberg, zegt Monique Bruinsma, die meewerkte aan een politierapport over illegale wapenhandel uit 2012. „De aanname is dat ongeveer een op de tien illegale vuurwapens door de politie wordt gevonden.” In 2014 nam de politie in heel Nederland ook nog 77 antitankwapens en drie raketwerpers in beslag, zegt een woordvoerder van de Nationale Politie.

Ook de terroristen die de aanslagen pleegden in Parijs en in Kopenhagen hadden de beschikking over automatische en semi-automatische geweren. In beide gevallen ging het om geradicaliseerde kleine criminelen met oorlogswapens. De munitie van de gebroeders Kouachi kwam uit Bosnië, de wapens van het Parijse trio waren van Russische en Tsjechische makelij. „Er is een overvloed aan wapens in de meeste grote steden van Europa”, zegt Brian Donald van Europol.

Nog steeds hebben West-Europese landen de laagste moordcijfers ter wereld. Maar waar terroristen tien jaar geleden, bij de aanslagen in Madrid en Londen bommen gebruikten, volstaan nu automatische wapens voor een aanslag. En waar zware criminelen vroeger met elkaar afrekenden via een huurmoordenaar, beschieten jonge mannen elkaar nu bij klaarlichte dag op straat met kalasjnikovs.

Volgens een studie uit 2013 van de Europese Commissie gaan er in de EU tachtig miljoen legale wapens om. Een half miljoen daarvan is ‘kwijt of gestolen’. Een markt voor deze wapens is er zeker: het aantal groepen dat zich met georganiseerde misdaad bezighoudt schat de EU op 3.600. De cijfers over illegale wapenhandel worden met een grote slag om de arm gegeven. De woordvoerder van de Nationale Politie zegt: „In 2015 wordt het Technisch Recherche Informatie Systeem landelijk uitgerold, zodat alle wapen- en munitie-eenheden in Nederland beter zicht krijgen op de in beslag genomen en aangetroffen wapens.”

Wapenexpert Bruinsma denkt dat de markt groeit. „De aanbodzijde is stabiel te noemen, maar aan de vraagzijde zie je illegale vuurwapens terechtkomen bij een bredere groep criminelen. Er zitten meer jongeren bij, meer ‘middencriminelen’ en meer personen die zich niet houden aan de ‘etiquette’ die we van de georganiseerde misdaad gewend waren: je zo min mogelijk in de kijker spelen met je daden.”

Het wegvallen van de controles aan de grenzen tussen 26 Europese landen in het kader van de Schengenovereenkomst maakt het transport van illegale wapens een fluitje van een cent. „Je stopt ze in een kofferbak, of legt een rugzak in een langeafstandsbus”, zegt Nils Duquet, wapenonderzoeker van het Vlaams Vredesinstituut.

Bestelbusje vol wapens

Vorige maand hield de Kroatische politie een bestelbusje aan. Het zat vol wapens. Aan het stuur zat de Nederlander Jan van der L., voormalig directeur van de intussen failliete schoenenketen Tango en modeketen Café Moda. De politie pakte in Oost-Brabant nog twee mannen op. Een paar dagen later zaten de Kroatische autoriteiten achter een tafel met daarop veertig automatische geweren en pistolen, geluiddempers, granaten en raketwerpers.

Een busje vol wapens is een uitzondering, zegt Brian Donald van Europol. Meestal gaat de smokkel met een paar vuurwapens per keer. Wapensmokkel is voor criminelen ook nooit een hoofdactiviteit. „Wapens verhogen je reputatie en beschermen je tegen rip-offs”, zegt Duquet. „Maar met hetzelfde volume aan drugs kun je veel meer verdienen.”

Voor de politie is wapensmokkel daarom moeilijk te traceren. Daar komt bij: een kalasjnikov gaat een paar decennia mee. Als maandelijks een nieuwe nodig was, zou de politie wel beter zicht hebben op smokkelroutes, zoals bij de regelmatige zendingen cocaïne of heroïne.

„Zomaar controleren op de weg heeft weinig zin”, zegt Donald. „Wij werken met tips.” Hij zegt erbij dat het verzamelen van informatie over illegaal wapenbezit niet gemakkelijk is. Die komt van vooral van korpsen waar agenten onder vuur zijn genomen met automatische wapens. Hij ziet daarom een cynisch voordeel aan de toename van het aantal beschietingen van de laatste jaren: „Die leveren ons een schat aan informatie op.”

Webshop

Het kostte Amedy Coulibaly, die in Parijs een agente doodschoot en daarna het gijzeldrama in een koosjere supermarkt aanrichtte waarbij hij nog vier mensen doodschoot, weinig moeite aan wapens te komen. Hij kocht zijn Scorpion-machinegeweer en zijn Tokarev-pistolen in Brussel en Charleroi. In België zijn in verband hiermee twee verdachten aangehouden. Volgens La Nouvelle Gazette zou een van hen de wapens hebben geruild tegen de auto van Coulibaly’s vriendin, een Mini.

De Franse politie wist de wapens te traceren tot aan een winkel in Slowakije waar onklaar gemaakte wapens worden verkocht – voor verzamelaars, of als filmrekwisiet. Op een video van de Slowaakse krant Novy Cas is te zien hoe een verslaggever in de winkel binnen vijf minuten precies zo’n VZ 58 semi-automatisch machinegeweer koopt als naast Coulibaly staat op diens jihadvideo. De verslaggever hoeft alleen even zijn identiteitskaart te laten zien.

Tamelijk eenvoudig kan zo’n in Slowakije onklaar gemaakt wapen dan weer omgebouwd worden tot een dodelijk instrument. „In Slowakije slaan we twee pinnen door de loop en smelten die. In Tsjechië moet een geweer zo worden aangepast dat de loop barst als je het weer om probeert te bouwen”, zei een wapenexpert van de ngo Legis Telum tegen Novy Cas.

Bovenaan de site van de Slowaakse winkel staat een label voor ‘veilig webwinkelen’. Een kalasjnikov (AK-47) kost er 412 euro, een uzi 1.885 euro, en een Tsjechische VZ-58 is er vanaf 795 euro.

Misdadigers kunnen de verschillen in wetgeving, zoals tussen Slowakije en Tsjechië, makkelijk exploiteren. Daarom doet de EU momenteel een poging de wapenwetgeving van de 28 landen te harmoniseren. Na de grote aanslagen in Noorwegen, waar Anders Breivik vier jaar geleden 77 mensen doodschoot en Frankrijk, waar Mohammed Merah in 2012 zeven mensen vermoordde, werd hiertoe besloten. Zo zou er een centraal Europees wapenregister moeten komen en één manier waarop wapens gemerkt en geregistreerd dienen te zijn. Een wetsvoorstel wordt tegen de zomer verwacht.

Vorige week zei de Amsterdamse politie dat zij de aandacht op illegale wapens is gaan richten sinds een dubbele liquidatie eind 2012, waarbij in een woonwijk en op de snelweg met kalasjnikovs op agente werd geschoten. Maar in Nederland is er bij het landelijk parket van het Openbaar Ministerie nog geen gespecialiseerde eenheid voor wapenhandel, zoals die er wel is voor mensenhandel, kinderporno, drugssmokkel of internetcriminaliteit.

Dat er weinig zicht is op de wapenhandel in Nederland, verbaast Europol-chef Brian Donald niet. „Dat is in de meeste landen zo.” Zelfs zijn organisatie is er nu pas meer op gericht. „Vorig jaar hebben we 230 onderzoeken naar wapenhandel geopend. We zullen nog veel energie nodig hebben om er enigszins greep op te krijgen.”

De landen op de Balkan proberen met man en macht de wapenvoorraden te reduceren. Ondanks hulp van de EU en de VN lukt ze dat nog niet goed. Het afgelopen decennium heeft SEESAC zo’n 300.000 wapens kunnen vernietigen door mensen te bewegen ze in te leveren. Zverzhanovski: „Er gaan geen grote partijen meer naar oorlogsgebieden in het Midden-Oosten, zoals vlak na de Balkanoorlogen. Maar deze druppelsgewijze smokkel is minstens zo’n groot probleem.”

Harmonisatie van de wapenwetten binnen de EU zou veel helpen, zegt Zverzhanovski. „Sommige landen waar dit speelt, zoals Servië en Bosnië, hopen EU-lid te worden. Als er één EU-standaard zou zijn, hebben overheden hier een extra instrument om wapenbezit tegen te gaan. Dat zou een belangrijke factor kunnen zijn.”

Libië

Intussen is er aan een andere Europese grens een nieuw arsenaal opengegaan. In Libië is geen centraal gezag meer. De erfenis van het regime van Gaddafi bestaat onder meer uit grote hoeveelheden wapens in handen van milities en smokkelbendes. „Libië en de landen ten zuiden van de Sahara zijn een groot probleem”, zegt Europol-chef Donald. „We zien nu de eerste tekenen dat daarvandaan wapens Europa worden binnengesmokkeld. In Spanje is onlangs een wapenzending onderschept. Die zat verstopt onder een lading cannabis.”

„Ik maak me sterk dat op dit moment in achterafstraten van Amsterdam en Parijs wordt overlegd hoe ze aan die Afrikaanse wapens kunnen komen.”