Wonderboy voor Jeltsin, vijand van Poetin

Boris Nemtsov (1959-2015)

Ex-vicepremier, oppositieleider

Hij is niet de eerste politicus die is vermoord onder Poetin, wel de belangrijkste. In een giftig klimaat.

Politieagenten doen onderzoek, kort na de moord op Boris Nemtsov, wiens lijk nog op de brug ligt. Foto Pavel Golovkin / AP

Met de moord op Boris Nemtsov betreedt het huidige Rusland een nieuwe fase. Nemtsov (55), de voormalige vicepremier en parlementariër die zich al in een vroeg stadium tegen het bewind in het Kremlin keerde, is niet de eerste politicus die is vermoord tijdens de regeerperiode van president Vladimir Poetin. Maar Nemtsov is wel vermoord in een maatschappelijk klimaat dat, anders dan ruim tien jaar geleden, allengs repressiever is geworden en steeds meer door haat wordt verzengd.

Het slachtoffer was daarbij vaak een mikpunt. Vorige week zondag demonstreerden aanhangers van Poetin, die met bussen naar Moskou waren aangevoerd voor een met overheidssteun georganiseerde betoging, tégen de Oekraïense revolutie op de Maidan in Kiev. Er werden spandoeken meegevoerd, die er met een beetje slechte wil uitzagen als een oproep tot gewelddadige actie. ‘Organisator van de Maidan’ stond er boven een foto van Nemtsov. Ruim vijf dagen later werd Nemtsov uit de weg geruimd, nota bene op de brug bij het Kremlin die president Poetin vanuit zijn werkpaleis kan zien.

Gevaarlijk onderzoek

Nemtsov is de belangrijkste politicus die tot nu toe in het tijdperk-Poetin is omgebracht. Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov probeerde hem in een interview voor het radiostation van het zakenblad Kommersant te kleineren. „Politiek gezien vormde hij geen enkele bedreiging voor de leiding van het land. Boris Nemtsov was iets meer dan een doorsnee burger”, aldus Peskov fris van de lever zaterdagochtend. Op vergelijkbare manier reageerde Poetin in 2006 op de moord op onderzoeksjournalist Anna Politkovskaja. Nemtsov was inderdaad geen formeel probleem voor Poetin. Hij had geen enkele status in het staatsbestel. Maar hij was wel een politiek gevaar omdat hij als een van de weinigen zonder vrees of blaam doorging met de oppositie. Nemtsov deed ook (gevaarlijk) onderzoek. Anderhalf jaar geleden bijvoorbeeld naar de corruptie in de organisatie van de Olympische Winterspelen in Sotsji, zijn geboorteplaats. Dat bekend werd dat het ging om de duurste Spelen aller tijden, was mede zijn werk.

Niet minder bedreigend was dat Nemtsov niet aan één kant stond. Hij was deel van zowel de buitenparlementaire oppositie als het politieke establishment in Moskou. Hij was een vertegenwoordiger van de elite, maar dan wel een representant die niet achter de coulissen of via columns opereerde maar ook op de podia. Hij was, zowel wat afkomst als wat attitude betreft, eigenlijk een van de ‘Kremlin-jongens’.

Radiofysicus

Boris Nemtsov was de wonderjongen van voormalig president Boris Jeltsin (1931-2007). Die rol verwierf hij al jong. Toen Jeltsin in 1991 campagne voerde om de eerste vrij gekozen president van Rusland te worden, was de toen 31-jarige radiofysicus zijn zogeheten ‘vertrouwenspersoon’ in de stad Nizjni Novgorod, zoals het voormalige Gorki toen net weer heette.

Nadat Jeltsin kort daarna ook de KGB-coup van augustus 1991 had gesmoord, werd Nemtsov zijn eerste gouverneur in Nizjni Novgorod. De lokale journalisten droegen hem al snel op handen. Hij manipuleerde de pers minder dan gebruikelijk.

Nemtsov maakte in Nizjni zo veel naam als bestuurder dat hij een geziene gast werd in de politieke kringen van Moskou. In 1993 werd hij al gekozen in de Federatieraad, de senaat van Rusland. In 1997 haalde Jeltsin hem definitief naar Moskou. Nemtsov werd vicepremier. Zoals veel politici uit de eerste Jeltsin-jaren sneuvelde hij op de financiële crisis in 1998. Door een lege schatkist en een dalende olieprijs ging de Russische staat dat jaar feitelijk failliet.

Zelf kwam hij niettemin als vermogend man uit deze Jeltsin-jaren tevoorschijn. Politiek en commercie waren en zijn in Rusland verweven. Nemtsov verwierf toen bijvoorbeeld een substantieel pakket aandelen in het aardgasbedrijf Gazprom. Naar eigen zeggen had hij die aandelen keurig gekocht nadat hij uit de regering was ontslagen en had hij die niet voor een paar centen gekregen, zoals hem werd verweten, als parallelle beloning voor zijn werk voor Jeltsin. Maar Nemtsov had nooit echt last van deze en andere aantijgingen.

Nemtsov ging een beetje staan naar zijn succes. Hij etaleerde enorm veel zelfvertrouwen, grenzend aan arrogantie. Zijn voorkomen, een mengeling van ogenschijnlijk eeuwige jeugdigheid en sexappeal, deed de rest. Over aandacht van vrouwen had hij niet te klagen. Tijdens zijn laatste stappen op de brug van het Kremlin naar zijn huis aan de overkant van de Moskourivier werd hij vergezeld door een jonge Oekraïense vrouw die zelf ongedeerd bleef en door de politie aan het zicht werd onttrokken door haar onder een soort huisarrest te plaatsen.

Het bankroet van Rusland in 1998 zou later de voedingsbodem blijken voor de opkomst van Vladimir Poetin, die toen net een maandje directeur was van de staatsveiligheidsdienst FSB. Nemtsov steunde een jaar later Poetins kandidatuur voor het presidentschap. In de beginjaren van Poetin bleef Nemtsov, als leider van de ‘kapitalistische’ Unie van Rechtse Krachten, medestander van de oud-KGB’er in het Kremlin.

In 2004 liep het echter mis tussen beiden. Tijdens de Oranjerevolutie op de Maidan in Kiev, die er toen toe leidde dat niet Viktor Janoekovitsj maar de westers georiënteerde Viktor Joesjtsjenko tot president van Oekraïne werd gekozen, steunde Nemtsov de laatste. Het Kremlin had al zijn kaarten gezet op Janoekovitsj en vergat deze dwarsliggerij niet.

Na die nederlaag besloot Poetin bovendien: nooit een Maidan in Moskou. Tegen elke prijs moest zo’n burgerprotest worden voorkomen. De president handelde ernaar in 2011 en 2012. In Moskou en andere grote steden werd toen relatief massaal gedemonstreerd tegen fraude bij de verkiezingen voor de Doema en drie maanden later voor een derde termijn in het presidentschap van Poetin zelf. Nemtsov was een van de leidende krachten achter dat protest. Na tien jaar verdeel en heers, gecombineerd met de nodige repressie, was er niemand meer die de eerste viool in de oppositie als vanzelfsprekend kon spelen. Als er al een nieuw gezicht van de oppositie was, dan was het Aleksej Navalny wiens portret vorige week op de regeringsgezinde anti-Maidandemonstratie in Moskou ook werd meegedragen als waarschuwing aan het adres van de oppositie.

Golf van patriottisme

Door zijn politieke lef en vernuft bleef Nemtsov niettemin een factor om rekening mee te houden. Zo wist hij ruim een jaar geleden in de provinciestad Jaroslavl, ten oosten van Moskou, een electoraal slagje te slaan en in de districtsraad door te dringen. Het Kremlin reageerde furieus en stuurde de federale recherche meteen op hem af. Nemtsov liet zich wederom niet intimideren. Hij koos afgelopen jaar ook partij tegen Poetin rond de annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbas. Nem-tsov trotseerde daarmee de golf van patriottisme die over Rusland heen spoelde en elk kritisch geluid als half of heel ‘landverraad’ verdachte maakte.

Zondag 1 maart zou ook de intussen 55-jarige ‘wonderboy’ van weleer aan kop gaan bij de alleen in een buitenwijk getolereerde protestbetoging tegen het economisch beleid van de regering. Vijf jaar geleden had hij al een vernietigend rapport geschreven over het contrast tussen de mythes en de prestaties van Poetin. En binnenkort zou hij een rapport publiceren, waarin hij zou kunnen aantonen dat de Russische krijgsmacht direct betrokken is bij de oorlog in de Donbas. Anderhalve dag voor deze demonstratie, optimistisch Lente gedoopt, werd hij doodgeschoten: vermoedelijk door huurmoordenaars.

Of zijn killers – vooral zij die de huurmoord hebben ‘besteld’– ooit worden gepakt, is de vraag. De federale recherche stond wel heel snel klaar met allerlei versies die de woordvoerder van dit machtige opsporingsapparaat kwistig in de publiciteit bracht. Ook bij andere moorden, zoals die op de Jeltsin-gezinde politica Galina Starovojtova in Sint-Petersburg in 1998, werden de ‘bestellers’ nooit gevonden.

‘Propaganda doodt’

Maar de allergrootste vraag is welk effect de moord op Rusland zal hebben. In Moskou hebben tienduizenden burgers gisteren gedemonstreerd ter ere van Nemtsov. Elders waren er ook rouwmarsen. ‘Propaganda doodt’, was een van de leuzen. Misschien komt het assertieve en agressieve klimaat na deze politieke moord wat tot bedaren. De Russische geschiedenis kent echter ook tegenovergestelde voorbeelden. Na de moord in 1881 op tsaar Alexander II, die de lijfeigenschap juist had afgeschaft en de autocratie wilde verlichten, draaide zijn zoon Alexander III de klok terug. En de moord op de populaire Leningrader partijchef Sergej Kirov in 1934 bleek de opmaat tot de ‘grote terreur’ van Jozef Stalin.

De kritische krant Novaja Gazeta hield de moed er zaterdag zo in. Onder de kop ‘In plaats van de Maidan kwam de Donbas naar Moskou’ schreef het blad: „Het kaartenhuis van de stabiliteit is naar de bliksem. Misschien reageert de staat met uitzonderingswetten en repressie om de ‘natie aaneen te smeden’. Misschien zien we een renaissance van het oppositionele appèl. De inzet is hoog”.

    • Hubert Smeets