Niemand durft hardop te protesteren

Vijftigduizend Moskovieten liepen gisteren mee in een treurmars voor de vrijdag doodgeschoten oppositiepoliticus Boris Nemtsov. Tegenstanders van Poetin willen het protest de komende weken uitbreiden. Maar ze zijn bang en verdeeld.

Als de moordenaars van Boris Nemtsov wilden voorkomen dat Russen de straat op zouden gaan, dan hebben ze jammerlijk gefaald. Ruim vijftigduizend Moskovieten trokken gisteren in stille optocht door Moskou, vlak langs de muren van het Kremlin.

Deze zondag zou Boris Nemtsov één van de prominenten zijn van een grote demonstratie die de aftrap had moeten worden van een onrustig voorjaar. Maar vrijdagavond laat werd Nemtsov doodgeschoten, en zaterdag werd het geplande protest in een buitenwijk ingeruild voor een treurmars door het centrum van Moskou. Betogers droegen de Russische driekleur met zich mee, waaraan een zwart rouwlint was bevestigd. In diepe stilte trok de stoet tot aan de grote Moskvoretski-brug, de plek waar Nemtsov werd vermoord. Onder de muren van het Kremlin klonk heel even het ‘Rusland zonder Poetin’ – maar de leuzen stierven snel weg. „Dat hebben we al zo vaak geroepen”, zei Lena Zjdanova berustend.

Voormalig vicepremier Boris Nemtsov (55) speelde al een tijdje geen hoofdrol meer. Sinds de massale protesten van eind 2011 is de advocaat Aleksej Navalny de ‘virtuele leider’ van de Russische oppositie. Maar Nemtsov nam geen gas terug in zijn kritiek op het regime, de oorlog in Oekraïne en de alom aanwezige corruptie.

Het Russische Openbaar Ministerie noemde in een persbericht verschillende potentiële daders, van moslim-extremisten (Nemtsov sprak zich scherp uit over de aanslag op het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo) tot leden van de oppositie die het land wilden ‘destabiliseren’ met een ‘heilig offer’. Aan die samenzweringstheorie wordt in Moskou weinig geloof gehecht.

Moord op Ruslands best beveiligde plek

Duidelijk is in elk geval dat de aanslag is gepleegd door professionals. De politie heeft op de plaats delict zes patroonhulzen gevonden van een Makarov-pistool. Met dat eenvoudige wapen wist de moordenaar Nemtsov vier keer te raken, waaronder in het hart en het hoofd. Schimmige tv-beelden van een bewakingscamera die dit weekend op de Russische televisie werden uitgezonden, laten zien hoe op het moment van de moord een sneeuwschuiver de politicus en zijn jonge vriendin (die ongedeerd bleef en opgevangen werd door slachtofferhulp) aan het oog onttrekt. In Moskou is het al een week boven nul, en is de sneeuw bijna weggesmolten.

Heeft Poetin Nemtsov uit de weg laten ruimen? Tijdens de rouwtocht zijn de meningen verdeeld. Kijk eens naar de plek waar de moord is gepleegd, zegt Marina Sjatalova, die met haar dochter naar de demonstratie is gekomen. Het Kremlin is de best beveiligde plek van Rusland. Toch werd juist dáár de moord gepleegd. Marina buigt zich naar voren. „De mensen die dit hebben gedaan, hadden zonder twijfel connecties in de hoogste kringen”, zegt ze zacht.

Anderen vinden die verklaring te simpel – zelfs binnen de leiding van de oppositie. „Ik persoonlijk denk niet dat Poetin de opdracht heeft gegeven”, zegt Leonid Volkov – een van de organisatoren van de protestmarsen. „Het kan heel goed een of andere gek zijn uit het anti-Maidan kamp.” Volkov zucht. „Het komt door de eindeloze propaganda in dit land, die mensen onderverdeelt in ‘goede patriotten’ en ‘landverraders’. Het is die segregatie die tot dit heeft geleid. Deze moord staat in het teken van de haat.”

De oppositie is verdeeld, haar leider zit vast

De vraag is nu wat de gevolgen zullen zijn. De oppositie – onder leiding van Aleksej Navalny – wil het protest de komende weken gestaag uitbreiden. Maar Navalny wordt nog altijd vervolgd door de Russische staat wegens een vermeende corruptiezaak, en zit nu vast omdat hij zijn huisarrest heeft ontdoken. Boris Nemtsov is dood. De oppositie zelf is verdeeld, en bestaat uit een bonte verzameling partijen en partijtjes.

Jana Tsjadovskaja is pessimistisch. De 29-jarige lerares staat op een verhoging op de Moskvoretski-brug. De demonstranten trekken langzaam aan haar voorbij. „Het aantal mensen dat het niet eens is met de gang van zaken in Rusland is enorm”, zegt Jana, sigaret in de handschoen. „Maar de mensen zijn bang.”

Zelf behoort Jana tot een harde kern van activisten. Elke weekdag gaat ze met haar medestanders naar het Rode Plein, naar het standbeeld van generaal Zjoekov. „We hopen dat mensen zich bij ons aansluiten. We willen laten zien dat het mogelijk is om te protesteren. En dat het niet erg is als je een keer wordt opgepakt.”

Maar het stille protest is niet zonder risico. Om te demonstreren heb je vooraf toestemming nodig. Als je die niet hebt, riskeer je de cel. Een medestander van Jana Tsjadovskaja werd opgepakt omdat hij een spandoek bij zich droeg. „Ze hebben hem vijf jaar gegeven.”

Jana is bereid de gevangenis in te gaan voor haar idealen. Maar nu worden zelfs politici vermoord. Ze kijkt somber uit over de menigte. „Dit is het begin van het einde. Nee, niet voor Poetin. Voor de burgers van dit land.”

    • Steven Derix