Nemtsov liet zich niet intimideren

Boris Nemtsov was over zijn grote politieke succes heen. Maar hij was een van de weinigen die zich hard uit bleef spreken tegen Poetin.

Foto Tatyana Makeyeva/Reuters

Met de moord op Boris Nemtsov betreedt Rusland een nieuwe fase in zijn nog maar 23-jarige bestaan. Nemtsov (55) is niet de eerste politicus die is vermoord tijdens het bewind van president Vladimir Poetin. Maar Nemtsov is vermoord in een maatschappelijk klimaat dat anders is dan in de eerste jaren van Poetin: het is repressiever geworden en steeds meer door haat verzengd.

Neem de met overheidssteun georganiseerde demonstratie van Poetin-aanhangers, vorige week zondag, tégen de Oe-kraïense revolutie op het onafhankelijkheidsplein Maidan. Er werden spandoeken meegevoerd die er met een beetje slechte wil uitzagen als een oproep tot gewelddadige actie. „Organisator van de Maidan” stond er boven een foto van Nemtsov. Ruim vijf dagen later werd Nemtsov uit de weg geruimd.

Een kritische schrijver vroeg zich dit weekend op een oppositionele website af: is het „jachtseizoen geopend op iedereen die de brutaliteit heeft te leven, te ademen, te denken en te praten?”

Nemtsov is de belangrijkste politicus die in het tijdperk-Poetin is omgebracht. Een Kremlin-woordvoerder probeerde dat in een radio-interview te bagatelliseren: „Politiek gezien vormde hij geen enkele bedreiging voor de leiding van het land. Boris Nemtsov was iets meer dan een doorsnee burger”. Nemtsov was inderdaad geen formeel probleem voor Poetin. Hij had geen status in het staatsbestel. Maar hij was een politiek gevaar omdat hij zonder vrees of blaam doorging met de oppositie. Terwijl andere critici kozen voor emigratie.

Nemtsov deed gevaarlijk onderzoek. Anderhalf jaar geleden bijvoorbeeld naar corruptie in de organisatie van de Olympische Winterspelen in Sotsji. Dat bekend werd dat er sprake was van de duurste spelen aller tijden was mede zijn werk.

Hij was over zijn grootste succes heen

Boris Nemtsov was de wonderjongen van voormalig president Boris Jeltsin. Die rol verwierf hij al jong. Toen Jeltsin in 1991 campagne voerde om de eerste vrije gekozen president van Rusland te worden, was de toen 31-jarige radiofysicus zijn vertrouwenspersoon in de stad Gorki. Jeltsin maakte hem gouverneur. Lokale journalisten droegen hem op handen – hij manipuleerde de pers minder dan gebruikelijk. In 1997 werd Nemtsov vicepremier.

Nemtsov ging een beetje staan naar zijn succes. Hij etaleerde veel zelfvertrouwen, grenzend aan arrogantie. Zijn voorkomen, een mix van ogenschijnlijk eeuwige jeugdigheid en sexappeal, deed de rest.

Het bankroet van Rusland in 1998 betekende, net als voor bijna alle politici uit de eerste Jeltsin-jaren, het einde van Nemt-sovs grote succes in de politiek. En het betekende de opkomst van Vladimir Poetin, die toen net een maandje directeur was van de staatsveiligheidsdienst FSB. Nemtsov steunde Poetins kandidatuur voor het presidentschap – Rusland had een president nodig die de desintegratie van de staat en de economie tot staan kon brengen. Maar in 2004 liep het mis tussen Nemtsov en Poetin. Tijdens de Oranjerevolutie op de Maidan in Kiev steunde Nemtsov niet de kandidaat op wie het Kremlin al zijn kaarten (mensen en geld) gezet had, maar steunde diens tegenstander. De tegenstander won.

Na die nederlaag besloot Poetin: nooit een Maidan in Moskou. Tegen elke prijs moest zo’n soort burgerprotest worden voorkomen. De president handelde er naar in 2011 en 2012. In Moskou en andere grote steden werd toen massaal gedemonstreerd tegen fraude bij de verkiezingen voor de Doema en drie maanden later voor een derde termijn in het presidentschap van Poetin zelf. Nemtsov was een van de leidende krachten achter dat protest.

Maar hij liet zich niet bang maken

Door zijn politieke lef en vernuft bleef Nemtsov een factor om rekening mee te houden. Zo wist hij ruim een jaar geleden in Jaroslavl, een cultureel hoogwaardige provinciestad, een electoraal slagje te slaan en in de districtsraad door te dringen. Het Kremlin reageerde furieus en stuurde de federale recherche op hem af. Nemtsov liet zich niet intimideren. Ook rond de annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbas koos hij partij tegen Poetin. Hij trotseerde daarmee de golf van patriottisme die over Rusland heen spoelde en elk kritisch geluid als half of heel ‘landverraad’ verdacht maakte.

Gisteren zou Nemtsov aan kop gaan bij de alleen in een buitenwijk getolereerde protestbetoging tegen het economisch beleid van de Russische regering. Vijf jaar geleden had hij al een verwoestend rapport geschreven over het contrast tussen de mythes en de prestaties van Poetin.

Binnenkort zou hij een nieuw rapport publiceren: daarin zou hij kunnen aantonen dat de Russische krijgsmacht direct betrokken is bij de oorlog in de Donbas.