Opinie

    • Floor Rusman

Er is duidelijk draagvlak voor verandering

Jaren leek er niets te doen aan de gebrekkige inspraak op universiteiten. Maar na twee weken worden de eisen van studenten niet alleen concreter, ze worden ook veel breder gedeeld.

De bezetting van het Maagdenhuis in 1969. Ook toen hadden studenten grote ambities. „We wilden de hele wereld veranderen.” Foto ANP

Het is gezellig, vrijdag op het Amsterdamse Spui. Terwijl in het bezette Maagdenhuis een teach-in bezig is over het studentenprotest in de jaren zestig, hangt de sfeer van die tijd nog op de Boekenmarkt enkele meters verderop. Boekverkoper Henk haalt samen met collega’s Nico en Gérard herinneringen op aan de jaren waarin zij zelf naar teach-ins gingen.

Hun generatiegenoten zijn bestuurders geworden, vertelt Henk. Hij en zijn vrienden hadden daar geen zin in, „en dan beland je in de boeken.” Hij heeft veel sympathie voor de studentenprotesten, die volgens hem staan voor iets breders: de managers die sinds de jaren tachtig zeggenschap wegnamen bij de professionals.

Deze klacht hoor je niet alleen in deze jaren zestig-enclave op de Boekenmarkt. Ik heb die de afgelopen jaren talloze keren gehoord: van leraren, promovendi en zorgmedewerkers. Sinds Pim Fortuyn in De puinhopen van acht jaar Paars de strijd aanbond met de managementcultuur is het gemeengoed geworden om te klagen over de machteloosheid van de professional. Ook politici van alle kleuren blijven hun liefde betuigen aan de leraar, de verpleger en de agent, terwijl managers telkens weer een veeg uit de pan krijgen.

Elke keer als ik zoiets hoor denk ik: als iedereen het hierover eens is, waarom blijft het dan zo?

Maar nu gebeurt er toch iets. De bezettingen van het Bungehuis en Maagdenhuis maken een einde aan het defaitisme onder studenten en docenten. Jarenlang heerste het idee dat er niets te doen was aan de gebrekkige inspraak, de doorgeslagen bureaucratie en de bezuinigingen. Docenten en promovendi die ik de afgelopen jaren sprak maakten een gelaten indruk. Protesteren was in hun ogen zinloos. Misschien speelde ook mee dat velen tijdelijke contracten hebben; moeilijk doen is dan niet handig.

We kunnen studenten dankbaar zijn

Studenten hebben weinig te verliezen, zij kunnen niet ontslagen worden. Met hun acties hebben ze de weg vrijgemaakt voor docenten om hun ongenoegen te uiten. De afdelingsvoorzitter van de faculteit Geschiedenis, James Kennedy, liet intern horen dat ze de studenten dankbaar kunnen zijn voor het agenderen van hervormingen. Hoogleraar Middeleeuwse Geschiedenis Guy Geltner riep zijn collega’s op het ‘momentum’ te benutten door gezamenlijke standpunten te bepalen en samen te werken met de bezetters.

Zaterdag kwamen in het Maagdenhuis zo’n 200 docenten bijeen om deze standpunten te formuleren. Twee dagen daarvoor had in een overvolle collegezaal al een debat plaatsgevonden tussen studenten, docenten, College van Bestuur en Raad van Toezicht. Rector magnificus Dymph van den Boom en College van Bestuur (CvB)-voorzitter Louise Gunning lieten zich daar van hun coöperatieve kant zien door te pleiten voor een brede beweging: als de universiteiten samen eisen zouden stellen, konden ze daarmee naar het ministerie.

De bezetting laat zien dat het systeem, dat log en onveranderlijk leek, onder grote druk ineens vloeibaar wordt. Nog maar een week geleden reageerde het CvB op de roep om meer democratie met een afgemeten ‘zo is de governance van de universiteit in de wet geregeld’. Enkele dagen later beloofde het CvB een student op te nemen in het college en organiseerde het samen met de studentenraden het debat op donderdag tussen bestuurders, docenten en studenten.

Het is een typisch Nederlands verschijnsel dat we ook zagen bij de Maagdenhuisbezetting in 1969. Verandering wordt lange tijd tegengehouden, maar wanneer de druk te groot wordt, valt ineens over alles te praten. Sterker nog, dan blijken de bestuurders het eigenlijk ontzettend eens te zijn met de opstandelingen.

Die eensgezindheid was deze week overal te zien. De Telegraaf, toch niet een orgaan dat normaal veel affiniteit heeft met relschoppers, gaf de studenten in het redactioneel commentaar gelijk. ‘De nieuwe zakelijkheid’ is te ver doorgevoerd en besturen in de non-profitsector maken te veel afwegingen op basis van winst en rendement, aldus de krant. Minister Jet Bussemaker (Onderwijs, PvdA) zei donderdag in Nieuwsuur: „Ik wil ook af van het rendementsdenken.” Atzo Nicolaï, VVD-lid en voorzitter van de Raad van Toezicht van UvA en HvA, opperde donderdag in het UvA-debat dat de slinger te ver was doorgeschoten in de richting van weinig inspraak.

Of deze eensgezindheid oprecht is en consequenties heeft, valt te bezien, maar er is duidelijk draagvlak voor verandering. De studenten en docenten zijn nu bezig met het opstellen van eisen. Boekverkoper Henk moet vrijdag erg lachen als hij de flip-over ziet die de studenten gebruiken bij de teach-in. „Alles gaat zo gedisciplineerd, ze zijn zo serieus!” zegt hij. Zijn collega Nico voegt toe: „Wij discussieerden vroeger over álles. We wilden de hele wereld veranderen.”

Aanvankelijk hadden de bezetters, toen nog in het Bungehuis, ook nogal grote ambities – denk aan ideeën als het omverwerpen van het kapitalisme. Maar na twee weken worden de eisen nu concreter. Ze worden gedeeld door de bezetters, studentenraden, docenten die zaterdag vergaderden en verschillende afgezanten van andere universiteiten die gisteren in het Maagdenhuis bijeenkwamen.

Overal is discussie over onderwijs

Op landelijk niveau gaat het onder meer om een andere financiering van de universiteiten. Die krijgen nu geld op basis van het aantal (op tijd) afgestudeerden, wat ertoe leidt dat de kwaliteit van het onderwijs afneemt. Op universitair niveau willen ze meer inspraak voor studenten en docenten. Daarvoor zijn al concrete voorstellen gedaan. Zo wordt er gepleit voor een gekozen CvB, instemmingsrecht op meer punten voor studenten- en ondernemingsraden, en de mogelijkheid voor afdelingen om weer zelf te beslissen over hun curriculum (nu gebeurt dat op facultair en universitair niveau).

In twee weken tijd hebben een paar honderd studenten, geholpen door een stuntelende CvB-voorzitter en de camera’s van stadsdzender AT5, ervoor gezorgd dat overal wordt gediscussieerd over hervormingen aan de universiteit. Dit laat iets zien dat het onderwijs overstijgt: dat defaitisme niet nodig is.

    • Floor Rusman