Waarom de PvdA ’t meest lijdt onder de tijdgeest

14 februari 2015 – De cursus in de eigen voet schieten werd deze week met energie hervat door de PvdA. Het in Groningen met spanning gevolgde gasdebat van donderdag bood de partij een niet te missen kans in een groot gat te verdwijnen, terwijl in een belendend zaaltje ook het doorziekende zorgdebat vooral sociaal-democraten pijn

14 februari 2015 - De cursus in de eigen voet schieten werd deze week met energie hervat door de PvdA. Het in Groningen met spanning gevolgde gasdebat van donderdag bood de partij een niet te missen kans in een groot gat te verdwijnen, terwijl in een belendend zaaltje ook het doorziekende zorgdebat vooral sociaal-democraten pijn deed.

Hoe komt dat toch? De PvdA doet binnen de coalitie het hardst haar best impopulaire maatregelen te verdedigen, die vaak meer VVD dan PvdA zijn. In de publieke discussie en de opiniepeilingen lijdt de VVD er veel minder onder. Het lijkt of de PvdA teleurstelling aantrekt.

Op Sociale Zaken is Lodewijk Asscher politiek behendiger dan partijgenoot Klijnsma, maar of zij met de verbouwing van de sociale zekerheid veel kiezers binden is de vraag. Zelfs de met een flinke laag teflon gezegende staatssecretaris Van Rijn begint met de zorgdecentralisatie en het bureaucratiseren van het persoonsgebonden budget tekenen van sleet te vertonen. PvdA-minister van onderwijs Bussemaker profiteert van het ervaringsfeit dat pas een of twee kabinetten later blijkt wat stelselwijzigingen in hoger onderwijs en onderzoek waard zijn.

In het gasdebat was het partijleider Samsom zelf die voor de aandacht koos. Groningen verzakt door een paar decennia intensieve gaswinning. De provincie, het laatste rode bolwerk van het land, voelt zich een verwaarloosd wingewest. Nadat VVD-minister Kamp (economische zaken) een verlaagd maximum voor de gaswinning tot halverwege dit jaar had aangekondigd, verklaarde Samsom op RTV Noord dat het ‘ondenkbaar’ was dat de gaskraan na juli verder open zou gaan – Kamp sloot dat niet uit.

Keet in de coalitie? Vast, maar niet hardop. De VVD lekte het dreigement van extra bezuinigingen en de PvdA kroop terug. Energiewoordvoerder Jan Vos herhaalde in de Kamer het ‘ondenkbaar’-mantra van Samsom, maar kon het niet concreter maken dan een verzoek aan de regering na de zomer de kraan zo veel mogelijk dicht te houden. Zonder getal.

PvdA-commissaris van de koning in Groningen Van den Berg stelde na afloop terecht vast dat Kamp toch maar mooi op een knijpscenario is gezet. Maar veel Groningse actievoerders wachtten het eind van het Kamerdebat niet af. Zij hadden een PvdA gezien die in de VVD-tang zat en de oppositie vergeefs liet vragen om een lager getal en een verzekering dat het na juli niet weer meer zou worden.

Het debat was niet alleen teleurstellend voor Groningers die de grond onder hun huis voelen zakken en schudden. Dit gaat om meer dan de kraan een tikje verder open of dicht. Het huidige gasbeleid is door coalities van alle samenstellingen en brede meerderheden gesteund.

Een vooruitziend commentaar in de Leeuwarder Courant (opgediept door NOS-redacteur Arjan Dijksma) pleitte al op 14 januari 1972 voor een verstandige besteding van de opbrengsten. Bijvoorbeeld aan deskundig onderzoek naar de verzakkende bodem. Opdat ,,het Noorden niet het slachtoffer wordt van onze bodemrijkdommen’’. Toen was het risico dus al bekend.

Anders dan Noorwegen heeft Nederland niet permanent een serieus investeringsfonds ingesteld om de gasmiljarden te gebruiken voor vernieuwing van de economie. Laat staan om voldoende onafhankelijk onderzoek naar de veiligheid van de bodem en het leven erboven te financieren. Dat is een collectieve stommiteit. Niet speciaal van de PvdA.

Terwijl de grond in Hoogezand schudde ging het lange debat van donderdag er niet over. Zoals ook niet werd verwezen naar wereldenergiesituatie. Hoeveel Poetin is daar nog voor nodig? Op het altaar van de duurzaamheid werden enige haastige offers gebracht. Het debat was een politieke potluck party zonder goede muziek. Met minister Kamp en VVD-woordvoerder André Bosman als de rustige jongens langs de kant. En PvdA’er Jan Vos als spelbreker.

Dit is een constante geworden, en al langer dan deze coalitieperiode. De PvdA heeft het gedaan. Bij zorgdebatten zit PvdA-Kamerlid Lea Bouwmeester er het moeilijkst bij. Zij kan in het jongste nummer van S&D, het denkblad van haar partij, lezen hoe dat komt. PvdA-senator Marijke Linthorst, één van de drie tegenstemmers bij de behandeling van de zorgwet in december, legt in een glashelder stuk uit hoe de sociaal-democraten bij het mee optuigen van een geleide zorgmarkt, steeds verder zijn afgedwaald van hun beginselen. Zonder er veel voor terug te krijgen. De tweedeling in de zorg is er nog steeds.

Zowel bij de zorg als bij het gasdebat, maar ook bij de rekentoets, het leenstelsel, de privatisering van de post en allerlei maatregelen vallend binnen het dogma ‘kleinere overheid’ doet de PvdA mee met de heersende ideologie. Maar probeert er de scherpe kantjes van af te slijpen. En dat lukt dan niet of ten dele. Vanwege coalitieverplichtingen. Of omdat het plan sowieso niet deugde. Of overhaast werd ingevoerd en de uit z’n voegen gereorganiseerde overheid de invoering niet aankon (Belastingdienst, Sociale Verzekeringsbank, UWV, NZa).

Iedere keer steekt een storm van kritiek op. De burger is meegegroeid in de individualiseringstendens, maar klaagt bij de overheid als de dienst tegenvalt. Wat blijkt? De VVD krijgt zelden de schuld. De VVD is de tijdgeest. De PvdA het klachtenloket. Die zou alles toch beter maken?

Lees het boek Omstreden Vrijheid dat de sociaal-democratische Wiardi Beckmanstichting volgende week uitbrengt. Leerzaam in tijden van politiek oriëntatieverlies. Voor zowel liberalen als partijen die daar een alternatief voor willen bieden.

email: opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes