‘Rechter laat ‘losgeslagen’ Fokker niet wegkomen

De Amerikaanse rechter vindt dat Fokker te gemakkelijk wegkwam met het leveren van vliegtuigonderdelen aan Iran, Soedan en Birma. Hij vernietigde een schikking.

Door onze redacteur Carola Houtekamer

Illustratie Roland Blokhuizen

Februari 2015 Wat niet weet, dat niet deert. Het moet dat Hollandse spreekwoord zijn dat rechter Richard Leon zo chagrijnig maakt.

Leon, van de rechtbank in Washington DC, buigt zich over een schikking die Fokker Services uit Hoofddorp in 2014 heeft getroffen met het Amerikaanse ministerie van Justitie. Fokker Services, dochter van Fokker Technologies, is aangeklaagd omdat het 1.153 pakketjes met Amerikaanse vliegtuigonderdelen naar Iran, Soedan en Birma heeft gestuurd. „Willens en wetens”, jarenlang, ondanks de handelsembargo’s.

Die lakse houding, die ergert de Amerikanen. Het gezegde wordt twee keer expliciet geciteerd in de schikking. Uit een mailtje van een Fokkerwerknemer aan z’n baas en later uit een memo voor het management: „Als we het onze Amerikaanse leveranciers rechtstreeks vragen, stemmen ze niet in met export naar de ‘as van het kwaad’. Daarom passen we het Fokkerbeleid toe dat inhoudt: wat niet weet, dat niet deert.

Fokker moet dus 21 miljoen dollar aan de VS betalen, exact het bedrag dat het met de illegale pakketjes heeft omgezet. Een hele gunstige deal, omdat het de overtredingen vrijwillig opbiechtte.

Die boete móet hoger, schrijft Leon nu verbolgen, terwijl hij een dikke, rode streep door die schikking zet. De rechter, die zich eerder bemoeide met illegale wapenleveranties aan Iran, probeert wel vaker schikkingen te vernietigen. Dat dit „losgeslagen bedrijf” wegkomt met zo’n lage boete en niemand persoonlijk wordt vervolgd voor dit „schandelijke gedrag” in deze „post 9/11-wereld”, zint hem niet. Met uitroepteken: „Je kunt je niet voorstellen hoe een bedrijf met zo’n lange geschiedenis van bedrog en illegaal gedrag het ministerie van Justitie hiervan heeft kunnen overtuigen!” Schikking ongeldig, Fokker overweegt beroep.

Augustus 2009, Hoofddorp

De topman van Fokker Services in Hoofddorp tikt een nijdig mailtje. Zijn nieuwe compliance-manager heeft net de top aangeraden niets wat uit de VS komt nog naar Iran te sturen. „Denk niet dat je alles wat naar Iran gaat kunt tegenhouden nu je deze functie hebt”, mailt hij, „anders zet ik je uit de functie.”

Fokker Services worstelt al jaren met de vraag: wat doen we met Iran? Het bedrijf, voortgezet door het toenmalige Stork in 1996 nadat de vliegtuigbouwer failliet ging, houdt Fokkervliegtuigen in de lucht. Ook in Iran vliegen Fokkers en daar moeten dus regelmatig reserveonderdelen heen. Die komen veelal uit de VS.

Export naar Iran mag van de Nederlandse wet, maar wie actief wil blijven op de Amerikaanse markt moet zich naar de regels daar voegen. Fokker schat de omzet van handel met Iran op 5 miljoen euro per jaar. „Moeten we dat opofferen om compleet in overeenstemming met de Amerikaanse regels te zijn?”, vraagt het bedrijf zich af. Het heeft in 2008 al, op verzoek van Nederland, export naar militaire klanten stopgezet – al is het verschil tussen civiel en militair in Iran vaak niet duidelijk.

Ondertussen circuleren er werkinstructies en zwarte lijsten binnen het bedrijf. Fokker doet alleen zaken met Amerikaanse reparateurs die niet moeilijk doen over de eindbestemming van de onderdelen. Het bedrijf vervalst staartnummers, liegt dat onderdelen niet voor een klant maar de voorraad is en wist verwijzingen naar Iran uit de computer.

In juni 2010 biecht het bedrijf alles vrijwillig op aan de Amerikaanse exportinstanties en schikt. De vraag rijst of het echt vrijwillig is. Fokker is dan namelijk al in een eerder onderzoek opgedoken.

Augustus 2008, Zandhorst

Een delegatie uit de VS staat in een kleine loods op industrieterrein Zandhorst bij Heerhugowaard. Onder hen special agent David Poole van het Amerikaanse Bureau van Industrie en Veiligheid, dat toeziet op naleving van embargo’s. Poole doet onderzoek naar Aviation Services International, het bedrijf van Rob Kraaipoel en diens zoon Niels.

Aviation Services wordt verdacht van het doorschepen van Amerikaanse vliegtuigonderdelen, parachutes en chemicaliën naar Iran via tussenlanden. Dat klopt – en dat mag in Nederland. Toch werkt de Nederlandse overheid mee aan het onderzoek. De Amerikanen willen het bedrijf aanklagen voor schenden van embargo’s en liegen over de eindbestemming van militaire onderdelen.

Agent Poole doorzoekt de administratie en stuit ook op „één of twee dozen” documentatie over Fokker. Op aanraden van de Amerikaanse advocaat vertellen de mannen wie in Nederland vergelijkbare transacties doen. Zoals Fokker.

Tot verbazing van Amerikaanse advocatenblogs vliegen de Kraaipoels in 2009 vrijwillig naar de VS. En weer terug. Vader en zoon komen er vanaf met een lage boete en voorwaardelijke celstraf. Raar. „Hier wordt een grotere vis gevangen”.

Met Fokker gebeurt vervolgens niks. Met een andere Nederlander die in de documenten van de Kraaipoels staat wel. Ulrich Davis wordt in de VS opgepakt omdat hij transporten tussen de VS en Iran bemiddelt. En met ING ook. Een veel grotere bijvangst van deze zaak is extra bewijsmateriaal tegen ING, die het geldverkeer met Iran afhandelt voor de Kraaipoels. In 2012 moet ING 619 miljoen dollar betalen voor illegale transacties met Cuba en Iran. Het ministerie van Justitie noemt Aviation Services nog in de schikking met ING.

Fokker spoedt zich in 2010 zelf naar de instanties. Maar wist het van de bekentenissen van de Kraaipoels en is er geen sprake van vrijwilligheid? Dat maakt uit voor de straf. Fokker verwijst naar de site, waar staat dat het zelf naar de autoriteiten stapte. Maar agent Poole is ervan overtuigd dat Fokker het wist, stelt hij in 2013 in een officiële verklaring. Die duikt vlak na de schikking in 2014 als een duvel uit een doosje op. Nieuwsdienst Bloomberg schrijft erover en rechter Leon begint te twijfelen aan de deal.

Nu ontstaat de vreemde situatie dat de aanklagers Fokker moeten verdedigen. Ze schrijven dat vóór de vrijwillige biecht geen officieel onderzoek naar Fokker is gestart en er geen bewijs is dat Fokker wist dat het was genoemd. Vooruit, Leon gaat ermee akkoord. Maar hij vindt de straf nog steeds te laag.

Februari 2015, Hoofddorp

Niemand weet hoe de zaak afloopt. Leon is niet per se tegen een schikking, schrijft hij, als de straf maar anders wordt.

Is een hogere boete fataal voor Fokker Services? 21 miljoen dollar kan het bedrijf, dat in een precaire financiële situatie zit, dragen. Anders sloot het de deal niet. Maar een veelvoud mogelijk niet, al staat het er nu beter voor, zegt het zelf.

En er blijven vragen. Waarom werd Fokker na de bekentenissen van de Kraaipoels niet onderzocht? Waarom kreeg Fokker zo’n gunstige deal, vergeleken met de bank? Is dat omdat moederbedrijf Fokker Technologies voor de VS te belangrijk is als toeleverancier van onderdelen voor het Amerikaanse prestigeproject Joint Strike Fighter, waar Nederland er 37 van koopt? Onder meer hoogleraar Marcel Pheijffer van Nyenrode speculeert daarop in Het Financieele Dagblad, maar die relatie wordt vooralsnog door niemand bevestigd.