Poetin zal sterven in het Kremlin

Ex-schaker Gary Kasparov (52) verliet Rusland na een mislukte gooi naar de macht. Nu neemt hij stelling tegen Poetin vanuit de VS. „De kans op bloedvergieten neemt elke dag toe.” Op 21 maart houdt hij in Tilburg de Nexus-lezing.

Gary Kasparov. „Alleen de Russische middenklasse kan Poetin uiteindelijk wegsturen. Er komt een moment dat zij zich realiseren: zolang hij president is, is er ellende.”

Gary Kasparov is gek op Game of Thrones. Sinds hij twee jaar geleden Rusland noodgedwongen verruilde voor de Verenigde Staten, heeft hij alle afleveringen gezien. Voor hem is het geen fantasyserie over bloedige vetes in een mythisch koninkrijk. Hij ziet er Rusland in. Neem de heerser Tywin Lannister, zegt hij. Koel, wreed, berekenend. Sprekend Vladimir Poetin. „Met één verschil: in Game of Thrones strijden ze om de macht. Poetin kreeg die cadeau. En nog steeds hoeft hij er weinig voor te doen.”

Gary Kasparov zit in een appartement aan de Upper West Side van Manhattan. In New York werkt hij als voorzitter van de Human Rights Foundation, de plek die hij in 2011 overnam van Václav Havel. Amerika is aan Kasparov gaan kleven. Hij drinkt coffee to go, praat over Amerikaanse films, en spreekt zijn voornaam uit met een Amerikaanse knauw: ‘Gèrry’.

Het is moeilijk in de grijzende Kasparov de geconcentreerde schaker van weleer te zien. Alles is beweeglijk aan hem. Kasparov (51) praat onophoudelijk, en zwaait zijn armen theatraal de lucht in. Hij verheft zijn stem als hij kwaad wordt.

Dat gebeurt vooral als Vladimir Poetin ter sprake komt. Kasparov vertelt over zijn nieuwe boek, dat eind dit jaar in de VS gepubliceerd wordt: Winter is Coming, een verwijzing naar het motto van één van de families in Game of Thrones. Het boek, strategisch gepland vlak voor de voorverkiezingen in de VS, moet het Westen waarschuwen voor het gevaar van Poetin. Hij wil zo voorkomen wat bij de verkiezingen in 2012 gebeurde. „Mitt Romney werd weggehoond toen hij Rusland het grootste gevaar voor Amerika noemde. Hij had het goed gezien.”

Razendsnel formulerend vergelijkt hij Poetins rol in de Oekraïnecrisis met Hitlers annexatiepolitiek van de jaren dertig. „Weet je waarom het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zonder groot bloedvergieten is verlopen? Omdat de oude grenzen gerespecteerd werden. Op het moment dat je die ter discussie stelt, begint de ellende. Poetin doet wat Hitler ook deed: hij is aan de grenzen gaan sleutelen. Zo heeft hij de regels herschreven tijdens de Krimcrisis. En het Westen zag het gebeuren. Hij nam de Krim in zonder één kogel af te schieten.”

Russisch dissident – het is een ondankbare rol voor de man die in een vorig leven gewend was altijd alles te winnen. Als schaker domineerde Gary Kasparov tussen 1985 en 2005 zijn sport volkomen. Wereldwijd werd hij een celebrity. Ook in Rusland, waar schaken een grote volkssport is. Het was een status die voor hem als eeuwige buitenstaander – kind van een Joodse vader en een Armeense moeder, geboren in Azerbajdzjan – nieuw was. Durf was zijn handelsmerk. Hij daagde in 1984, 21 jaar oud, de onaantastbare Anatoli Karpov uit. Karpov was defensief, koel, een man van de gevestigde Sovjet-orde. Kasparov speelde met durf en flair. Het kampioenschap in 1984 werd voortijdig afgebroken, een jaar later won Kasparov.

U bent iemand die altijd grote tegenstanders uitkiest. Anatoli Karpov, de computer Deep Blue. U heeft een keer de hele wereld uitgedaagd. U won.

„Ja. Blijkbaar krijg ik daar energie van. Ik ben 52 en vol kracht. Ik heb dat nodig, een beetje uitdaging.”

En nu Vladimir Poetin.

„Inderdaad, zeg.” Korte stilte. „Ja, misschien heeft dat ermee te maken.”

The New York Times beschreef eens hoe in 1985 een jonge KGB-agent naar de tweekamp tussen Karpov en Kasparov keek. Vladimir Poetin, zo noteerde een bezorgde collega, toonde „gevaarlijke sympathieën” voor Kasparov. Als Sovjet-agent hoorde je voor Karpov te zijn. Die bewondering zal zijn verdwenen op 4 januari 2001, een jaar na Poetins aantreden als president. Toen keerde Kasparov zich in The Wall Street Journal tegen zijn president: „De KGB-wortels van de president hebben helaas gezorgd voor een leiderschapsstijl die niet hervormingsgezind of democratisch is.”

Een vete was geboren. Kasparov werd in Rusland een luidruchtige tegenstander van de president, die hem aanvankelijk negeerde, en daarna probeerde te ridiculiseren. Kasparov stopte in 2005 met schaken om zich op de politiek te richten. Hij sloot zich aan bij de oppositiebeweging Ander Rusland, en meldde zich voor de presidentsverkiezingen van 2008.

Hij mocht niet meedoen, omdat niemand in Moskou een zaal wilde verhuren voor een verplicht openingscongres. Sabotage, zegt Kasparov. Eind 2007 werd hij gearresteerd en vijf dagen vastgehouden. Bij zijn arrestatie sprak Kasparov een paar woorden Engels. Poetin smaalde: „Waarom sprak meneer Kasparov Engels, en niet Russisch? Denk daar eens over na. Hij richt zich op het buitenland, niet op het Russische volk. In godsnaam, als je een land wil leiden, spreek je eigen taal.”

Poetin noemt dissidenten zelden bij naam, maar hij noemde u wel.

„Haha! Ja! Met de hartelijke groeten van Sigmund Freud. Hij zal wel veel aan me denken.”

Betekent het dat hij u serieus neemt?

„Het is persoonlijk geworden voor hem.”

En voor u? U vergeleek hem met Hitler en Al-Qaeda.

„Niet voor mij. Ik heb hem nooit ontmoet. Als schaker zat ik recht tegenover mijn tegenstander. Bij hem heb ik dat niet nodig. Het gaat me om wat hij doet, niet om wat hij denkt.”

Vladimir Poetin is een verschijnsel, zegt Gary Kasparov. „Ik heb als schaker geleerd: iedere actie beïnvloedt de volgende. De ene oorlog lokt de volgende uit. Poetins huidige bemoeienis in Oekraïne heeft te maken met de crisis van de systemen na 1945. De internationale rechtsorde functioneert niet meer. De Verenigde Naties kent geen gemeenschappelijke waarden meer. Westerse democratieën hebben hun macht verloren. Poetin ruikt dat, en maakt daar gebruik van.”

Het Westen heeft zijn historisch besef opgegeven, zegt hij. „In 1994 tekende Bill Clinton met Boris Jeltsin het Boedapest Memorandum. Ze spraken af dat het nucleaire wapenarsenaal van Oekraïne aan Rusland gegeven zou worden, in ruil voor territoriale integriteit. Dat was het op twee na grootste kernwapenarsenaal ter wereld. Stel je voor dat ze die in Oekraïne hadden gehouden, dan had Poetin dit nooit durven doen. Waar is Obama nu, om Poetin aan zijn handtekening te houden? Of Bill Clinton? Of zijn vrouw, die volgend jaar misschien president wordt?”

Wat had Obama kunnen doen om Poetin tegen te houden? Sancties hebben de crisis ook niet opgelost.

Hij veert op. „Wacht! De sancties duren nu zeven, acht maanden. Ik vind ze veel te zwak. Ze hadden hooggeplaatste figuren harder moeten raken, of Rusland uit [het internationale bankensysteem] SWIFT kunnen weren. Maar het is tenminste iets, geef het tijd.”

De Russische economie merkt de gevolgen, maar hoe zullen sancties Poetins berekening beïnvloeden?

„Ze hebben de fundamenten van Ruslands economie nog niet aangetast. Maar ze werken nu al. Mensen in Rusland worden steeds bozer, dat kan Poetin niet negeren. Alleen de Russische middenklasse kan Poetin uiteindelijk wegsturen. Er komt een moment dat zij zich realiseren: zolang hij president is, is er ellende. Een dictator mag één ding niet doen: zwakte tonen. Als hij verzwakt is, en het Russische publiek ziet dat ook, is het afgelopen.”

Kasparov begint vaak over „het toegeeflijke Westen”, en Poetin die daar gebruik van maakt. Hij heeft, zegt hij, vol ergernis het voorlopige onderzoek van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid gelezen naar de ramp met de MH17. „Het stelde me teleur. Ik dacht: het kostte de Nederlandse regering twee uur om uit te vinden wat er aan de hand was, en twee maanden om een formulering te vinden die Poetins rol zou verdoezelen. Het vliegtuig is vrijwel zeker neergeschoten door Russische militanten. Zo’n gecompliceerd geschut geven de Russen niet zomaar aan separatisten, alleen getrainde officieren kunnen dat bedienen. Misschien was het een vergissing, maar voor mij staat die betrokkenheid vast.”

De Nederlandse regering, zegt Kasparov, „begrijpt dit maar al te goed”. „Hun probleem is vergelijkbaar met dat van de Britse regering na de moord op Litvinenko [een oud-spion die in Londen werd vergiftigd]: wat nu? Op het moment dat je Rusland beschuldigt van betrokkenheid bij een aanslag die honderden burgers het leven heeft gekost, moet dat consequenties hebben. Ze zijn doodsbang om de confrontatie met Poetin aan te gaan.”

Maar Nederland kan zonder onomstotelijk bewijs toch moeilijk Rusland beschuldigen?

„Burgers zijn gedood, dat kan niet genegeerd worden. Weet je wat mij meteen opviel? Dat Poetin meteen na de aanslag met Obama belde. Wat een ironie: de president van een land belt de president van een ander land, om te zeggen dat een vliegtuig uit nóg een ander land is neergeschoten boven een vierde land, en dat de meerderheid van de slachtoffers uit een vijfde land komt.”

Dus wat moet Nederland doen?

„Om te beginnen: de confrontatie aangaan. Bewijzen, als die er zijn, delen met de wereld. Angst dat die politiek een hoge prijs kent, leidt tot een politiek van weglopen. De prijs daarvoor is op termijn veel hoger. Poetin heeft geen andere opties meer. Hij zit gevangen, hij zal zijn politiek van angst en paranoia voortzetten. Als Nederland niks doet, wordt die gevaarlijke weg voortgezet.”

Poetin noemde u eens een voortreffelijke schaker, maar een slecht politicus. Had hij gelijk?

„Ik heb nooit politiek willen bedrijven zoals Poetin dat doet. Het gaat me niet om de macht, ik wil er een ideeënstrijd van maken. De waarden van de vrije wereld, respect voor mensenrechten, vrije meningsuiting, tegenover de repressie van dictators en de religieuze freaks. Poetin, Islamitische Staat, Noord-Korea, ze zitten allemaal in hetzelfde kamp.”

U wilde in 2007 president worden, en Rusland van binnenuit veranderen.

„Ik heb een les geleerd. Oppositie voeren in een autoritair land kan niet. Onmogelijk. Er zijn wat protesten, een paar man met een kartonnen ‘Weg met Poetin’-bord, maar dat is marginaal. Alleen wat Poetin veilig vindt, mag bestaan. Zodra het gevaarlijk wordt, is het afgelopen. Toen ik Ander Rusland had opgericht, kreeg ik bezoek van een zakenman, die politieke connecties heeft. Wat wil je, vroeg hij: 10 procent van de stemmen? 15? Ik heb hem weggestuurd. Zo gaat dat in Rusland. Oppositie mag bestaan, als die maar is ingekapseld.”

Wat is er sindsdien met de Russische oppositie gebeurd?

„Jonge, kritische mensen verlaten het land. In het buitenland zitten veel bloggers, en andere kritische mensen. Maar in Rusland vind je ze bijna niet. De keuze is: wegrennen, naar het Westen, of naar de gevangenis in het oosten.”

U verliet Rusland ook.

„Dat is deze week precies twee jaar geleden. Ik had geen plan. Ik zat eind februari 2013 net in het buitenland, toen mijn moeder een telefoontje kreeg van de politie. Ik moest op het bureau komen om te getuigen, het zou geen verhoor zijn. Ha! Je gaat naar binnen als getuige, en je komt naar buiten als verdachte. Waarschijnlijk was het een waarschuwing dat ik niet meer terug moest komen. Ik heb geen risico’s genomen.”

De vete tussen Kasparov en Poetin kreeg eind 2013 een nieuwe dimensie, die van schaakpolitiek. Kasparov stelde zich onverwacht kandidaat voor het voorzitterschap van de FIDE, de internationale schaakbond. In 1993 had hij met de FIDE gebroken, en was hij met een spelersbond, de PCA, eigen wereldkampioenschappen gaan organiseren. Kasparov kreeg spijt van de breuk, en zegt nu dat die het aanzien van het schaken heeft geschaad. Sinds 2006 werken de bonden weer samen.

Maar de wereldschaakbond is binnenlands-politiek terrein in schaakgek Rusland. President Poetin steunde de zittende voorzitter, Kirsan Iljoemzjinov. Hij is president van de Russische deelrepubliek Kalmukkië, en zegt in 1997 te zijn ontvoerd door buitenaardse wezens. Iljoemzjinov mocht van Poetin het WK schaken in november 2014, tussen Magnus Carlsen en Vishny Anand, organiseren in Sotsji. Poetin zei dat Rusland weer de toonaangevende schaaknatie van weleer moest worden – zonder daarbij de naam van Kasparov te noemen. De campagne slaagde: Iljoemzjinov kreeg 110 stemmen van de aangesloten schaakbonden, Kasparov 61.

Was uw rivaliteit met Poetin de reden uw hoofd in het FIDE-wespennest te steken?

„Ik had geen politieke motieven. Ik had een plan. Ik wilde de schaaksport redden van de corruptie. De FIDE drijft helemaal op Russisch geld. Dat wilde ik stopzetten, door sponsoren te werven.”

Waarom lukte het niet?

„Alles is verwoest door Poetin. Hij wilde niet dat ik zou slagen. Hij schakelde ambassades wereldwijd in om schaakbonden tegen mij op te zetten. Vergeet niet: FIDE stond tijdens de Koude Oorlog al onder controle van de KGB. Door de dekmantel van het schaken heeft Rusland ingangen in 182 landen. Iljoemzjinov is een stroman die politieke klusjes opknapt. Altijd als er in een land onrust is, duikt hij erop. Hij was in Tripoli in 2011, om te gaan schaken met Gaddafi. Hij was op bezoek bij Assad in Damascus in 2012. Dat is geen toeval.”

Een hopeloze strijd dus. Misschien wel net zo hopeloos als in 2007, toen u aan de presidentsverkiezingen mee wilde doen.

„Deze keer dacht ik echt dat ik zou winnen. Ik had geld, ik had steun van veel landen, vooral in Afrika. En: het is schaken. Het is wel mijn wereld.”

Misschien dat Poetin u daarom juist hier wilde verslaan. Op het terrein waar u zich vertrouwd voelt.

„Zo persoonlijk is het geworden. Ik ben een van de luidste critici, en hij kan me niet het zwijgen opleggen.”

Is Poetin een schaker? Die metafoor wordt in de Amerikaanse pers vaak gebruikt.

„Nee, hij is geen schaker. Op het schaakbord heerst 100 procent transparantie. Je weet alle posities van je tegenstander. Dat maakt het zo’n mooie sport: het brein moet het verschil maken. Ik zou hem eerder een pokeraar noemen. Eentje met een zwakke hand, maar met veel bluf.”

In Rusland, waar het u om te doen is, bent u als oppositieleider een outsider gebleven.

„Ja! Kijk naar mijn volgers op Twitter. Mijn Russischtalige profiel heeft zesduizend volgers, mijn Engelstalige profiel 126.000.”

U klinkt teleurgesteld.

„Dat ben ik ook. Ik weet zeker: Poetin sterft in het Kremlin. Of hij blijft levenslang aan de macht, of hij wordt bloedig afgezet. Naarmate hij langer aan de macht blijft, verdiept de crisis in Rusland zich. De kans op bloedvergieten, en daarna het uiteenvallen van Rusland, neemt elke dag toe.”

Als schaker was u gewend te winnen. Bij uw conflict met Poetin ligt dat anders.

„Ik heb van het schaken een les geleerd. Iedere wedstijd, ook een nederlaag, geeft nieuwe informatie. Daarmee kun je de volgende keer misschien winnen. Ken je die scène uit Star Wars? De robot C-2PO zegt tegen Han Solo: ‘De kans dat we levend door een planetoïdengordel komen, is 1 op 3.720.’ Han Solo zegt dan: ‘Begin niet over kansen’. Ik voel me als Han Solo.”