‘Er zijn nu meer zwarte mannen in de VS onder toezicht van justitie dan er in 1850 slaaf waren’

Dat zei zanger John Legend zondag tijdens de Oscaruitreiking

illustratie Robin Héman

De aanleiding

En de Oscar voor beste filmsong ging naar… „de strijd voor gerechtigheid en vrijheid”. Nou, eigenlijk naar de epische gospelballad Glory van John Legend en Common, uit de film Selma. Maar ze droegen hun prijs op aan een hoger doel, namelijk aan de racistische behandeling van zwarte Amerikanen. De strijd uit de film Selma, zeiden ze, is nog niet geheel gestreden.

De letterlijke tekst van John Legend was: „We live in the most incarcerated country in the world. There are more black men under correctional control today than there were under slavery in 1850.” Dat laatste checken we: zijn er nu inderdaad meer zwarte mannen ‘onder toezicht van justitie’ dan er slaaf waren in 1850?

Waar is het op gebaseerd?

Eerst even precies lezen: wat zegt Legend eigenlijk? Het „meest opgesloten land” is al een ondoorzichtige formulering, en dat geldt ook voor de term „under correctional control”. Dat betekent niet alleen ‘in de gevangenis’, het gaat ook over mensen die in voorarrest zitten, die voorwaardelijk vrijgelaten zijn én die een voorwaardelijke straf hebben gekregen.

Kent een Amerikaan dat verschil tussen ‘onder toezicht van justitie’ en ‘opgesloten’? Vermoedelijk wel: de optie waarbij je op borgtocht vrij kunt komen is algemeen bekend – dan ben je niet opgesloten, maar word je door de samenleving nog wel als gevangene gezien. Legend formuleerde het dus terecht vrij breed.

Een vergelijkbare vergelijking dook al in 2011 op in een studie van jurist en mensenrechtenactivist Michelle Alexander, getiteld The New Jim Crow. Zij schreef over het opsluitingsbeleid van Amerikaanse gevangenissen en betoogde dat de rassenscheiding ook na de afschaffing van de slavernij voortleeft – in het gevangeniswezen. Bewijs nodig? Kijk maar naar deze cijfers! Alexander schreef trouwens ook over ‘onder toezicht van justitie’ – dat nam Legend dus heel precies over.

En, klopt het?

We hoeven in feite maar twee dingen te weten: hoeveel slaven waren er in 1850 in de Verenigde Staten, en hoeveel zwarte mannen staan er onder justitieel toezicht? Want John Legend vergeleek absolute aantallen, geen percentages.

Dat eerste aantal is eenvoudig terug te vinden in de volkstelling van 1850, die staat op de site van het Amerikaanse Census Bureau. Er waren opgeteld 874.514 mannelijke slaven van boven de 15 jaar.

En het aantal zwarte mannen dat nu in een Amerikaanse gevangenis zit? Volgens een rapport uit september van het Amerikaanse ministerie van Justitie was dat aantal op 31 december 2013 zo’n 526.000. Tel je er de voorwaardelijk vrijgelatenen et cetera bij op – dan zijn het er een miljoen meer. Dan kom je inderdaad boven het aantal slaven in 1850 uit.

Een kanttekening is: wat doen de absolute aantallen ertoe? Er wonen nu veel meer mensen in de Verenigde Staten dan in de negentiende eeuw. Volgens de volkstelling van 1850 telde de zwarte Amerikaanse bevolking toen zo’n 3,6 miljoen mannen; bij de laatste grote volkstelling in 2010 waren er zo’n 42 miljoen volwassen Afro-Amerikaanse mannen. Dus dat het aantal slaven van toen en het aantal zwarte mannen onder toezicht van justitie van nu min of meer overeenstemmen, betekent niet dat hun aandeel in de samenleving overeenkomt. En dat lijkt de retorische vergelijking van Legend toch wel te suggereren.

Laten we daarom alsnog de percentages berekenen. Het percentage zwarte mannen dat in 1850 slaaf was: 24 procent. Het percentage zwarte mannen dat nu in de gevangenis zit: 2 procent. Zo verliest de vergelijking van Legend, ook al klopt hij, toch enigszins aan betekenis.

Conclusie

Onder toezicht van justitie – daaronder verstaan Amerikanen iedereen die opgesloten zit, óf in voorarrest zit, óf voorwaardelijk vrij is. Het percentage zwarte mannen dat slaaf was in 1850 heeft weinig te maken met het percentage zwarte mannen dat in de Amerikaanse gevangenis zit. Maar de vergelijking van de absolute aantallen klopt. Daarom beoordelen we de stelling van John Legend als waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt