Een AK-47 voor 412 euro

Achtergrond

De schutters in Parijs en Kopenhagen, de criminelen die elkaar beschieten in Amsterdam: allemaal beschikken ze over oorlogswapens. Hoe komen ze daaraan?

Het transport van illegale wapens is een fluitje van een cent: je verstopt ze in een kofferbak, of in een gitaarkoffer.Illustratie Boudewijn van Diepen

Maandenlange regenbuien zetten vorig jaar zomer Bosnië onder water. Straten en landjes stonden blank. Kelders stroomden vol. Het water duwde achtergebleven landmijnen uit de grond omhoog en spoelde machinegeweren uit de huizen.

De wapens dreven door de straten.

„Niemand hier was daar verbaasd over”, zegt Ivan Zverzhanovski. Hij is coördinator van SEESAC, (South Eastern and Eastern Europe Clearinghouse for the Control of Small Arms and Light Weapons), een aan de VN gelieerde organisatie die het aantal vuurwapens in de Balkanlanden probeert terug te dringen. „De wapencultuur is hier zo wijdverbreid, de oorlogen zo recent – er is en blijft hier een verbijsterende hoeveelheid wapens.”

Alleen al in Bosnië zwerven volgens SEESAC nog zo’n 1,1 miljoen vuurwapens rond, kabinetschef Brian Donald van Europol noemt 2 miljoen voor de Balkan „een conservatieve schatting”.

Oorlogswapens uit de Balkan komen nu boven water in West-Europa. In Amsterdam bijvoorbeeld, waar ze gebruikt worden bij de criminele afrekeningen. In vier maanden tijd nam de Amsterdamse politie 33 kalasjnikovs in beslag. Het afgelopen half jaar waren dat er 300.

Monique Bruinsma, die meewerkte aan een politierapport over illegale wapenhandel uit 2012, wijst erop dat „de aanname is dat ongeveer één op de tien illegale vuurwapens door de politie wordt gevonden”. In 2014 nam de politie in heel Nederland ook nog 77 antitankwapens en drie raketwerpers in beslag, zegt een woordvoerder van het korps nationale politie.

Ook de terroristen die de aanslagen pleegden in Parijs en in Kopenhagen hadden de beschikking over automatische en semi-automatische geweren. In beide gevallen ging het om geradicaliseerde kleine criminelen met oorlogswapens. De munitie van de gebroeders Kouachi kwam uit Bosnië, de wapens van het Parijse trio waren van Russische en Tsjechische makelei. „Er is een overvloed aan wapens in de meeste grote steden van Europa”, zegt Brian Donald.

Nog steeds hebben West-Europese landen de laagste moordcijfers ter wereld. Maar waar terroristen tien jaar geleden, bij de aanslagen in Madrid en Londen bommen gebruikten, volstaan nu automatische wapens voor een aanslag. En waar zware criminelen vroeger met elkaar afrekenden via een huurmoordenaar, beschieten jonge mannen elkaar nu bij klaarlichte dag op straat met kalasjnikovs.

„Het heeft zich opgebouwd”, zegt Nils Duquet, wapenexpert van het Vlaams Vredesinstituut. „De automatische wapens zijn nu zo alomtegenwoordig dat ook jonge, goed verdienende criminelen er makkelijk aan komen.”

Volgens een studie uit 2013 van de Europese Commissie gaan er in de EU 80 miljoen legale wapens om. Een half miljoen daarvan is ‘kwijt of gestolen’. Een markt voor deze wapens is er zeker: het aantal groepen dat zich met georganiseerde misdaad bezighoudt schat de EU op 3.600. Wapenexpert Bruinsma denkt dat de markt groeiende is. „De aanbodzijde is stabiel te noemen, maar aan de vraagzijde zie je illegale vuurwapens terechtkomen bij een bredere groep criminelen. Er zitten meer jongeren bij, meer ‘middencriminelen’ en meer personen die zich niet houden aan de ‘etiquette’ die we van de georganiseerde misdaad gewend waren: je zo min mogelijk in de kijker spelen met je daden.”

In de kofferbak

De grenzenopheffende Schengenovereenkomst tussen 26 Europese landen maakt het transport van illegale wapens een fluitje van een cent. „Je stopt ze in een kofferbak, of legt een rugzak in een langeafstandsbus”, zegt Nils Duquet. „Niets is eenvoudiger.”

Vorige maand hield de Kroatische politie een bestelbusje vol wapens aan. Aan het stuur zat de Nederlander Jan van der L., voormalig directeur van de intussen failliete schoenenketen Tango en modeketen Café Moda. In Nederland pakte de politie Oost-Brabant nog twee mannen op. Een paar dagen later zaten de Kroatische autoriteiten achter een tafel met veertig automatische geweren en pistolen, geluiddempers, granaten en raketwerpers.

Een busje vól wapens is een uitzondering, zegt Brian Donald van Europol. Meestal gaat de smokkel met maar een paar vuurwapens tegelijkertijd. Wapensmokkel is voor criminelen nooit een hoofdactiviteit. „Wapens verhogen je reputatie en beschermen je tegen rip-offs”, zegt Duquet. „Maar met hetzelfde volume aan drugs kun je veel meer verdienen”.

Voor de politie is wapensmokkel daarom moeilijk te traceren. Daar komt bij: een kalasjnikov gaat een paar decennia mee. Als je maandelijks een nieuwe nodig had, zou je beter zicht krijgen op de smokkelroutes, zoals bij de regelmatige zendingen cocaïne of heroïne.

„Zomaar controleren op de weg heeft weinig zin”, zegt Donald. „Wij werken met tips.” Hij zegt erbij dat het verzamelen van informatie over illegaal wapenbezit niet gemakkelijk is. Die komt van korpsen waar individuele agenten onder vuur zijn genomen met automatische wapens. Hij ziet een cynisch voordeel aan de toename van het aantal beschietingen van de laatste >> >> jaren: „Die leveren ons een schat aan informatie op.”

Wapens koop je in de webshop

Het kostte Amedée Coulibaly, de man die in Parijs een politievrouw doodschoot, weinig moeite aan zijn wapens te komen. Hij kocht zijn Scorpion-machinegeweer en zijn Tokarev-pistolen in Brussel en Charleroi. In België zijn twee verdachten gearresteerd, volgens de Belgische krant La Nouvelle Gazette zou een van hen de wapens hebben geruild tegen de auto van Coulibaly’s vriendin, een Mini Cooper.

De Franse politie wist de wapens te traceren tot aan een winkel in Slowakije waar onklaar gemaakte wapens worden verkocht – voor verzamelaars, of als filmrekwisiet. Op een video van de krant Nový Cas is te zien hoe een verslaggever daar binnen vijf minuten precies zo’n VZ 58 semi-automatisch machinegeweer koopt als naast Coulibaly staat op diens jihadvideo. De verslaggever hoeft alleen zijn identiteitskaart te laten zien.

Tamelijk eenvoudig kan zo’n onklaar gemaakt wapen dan weer omgebouwd worden tot een dodelijk instrument. „In Slowakije slaan we twee pinnen door de loop en smelten die. In Tsjechië moet het geweer zo aangepast worden dat de loop barst als je ze weer om probeert te bouwen”, zei een wapenexpert van de ngo Legis Telum tegen de krant.

Een AK-47 voor 412 euro, een Uzi voor 1.885 euro, een Tsjechische VZ-58 vanaf 795 euro. Bovenaan de site van de Slowaakse winkel staat een label voor ‘veilig webwinkelen’.

Het is zo gemakkelijk, zegt Europolchef Donald. „Het is net als xtc. Een journalist slaagde erin om binnen twee weken een AK 47 te kopen.”

Na de grote aanslagen in Noorwegen, waar Anders Breivik in 2011 77 mensen doodschoot en Frankrijk, waar Mohammed Merah in 2012 zeven mensen vermoordde, besloot de EU een poging te doen de wapenwetgeving van de 28 landen te harmoniseren.

Zo zou er een centraal register moeten komen en één manier waarop wapens gemerkt en geregistreerd dienen te zijn. Een wetsvoorstel wordt tegen de zomer verwacht.

Weinig zicht op de wapenhandel

De cijfers over illegale wapenhandel worden met een grote slag om de arm gegeven. De woordvoerder van het korps nationale politie zegt: „Op dit moment hebben we geen antwoord op deze vragen. In 2015 wordt het Technisch Recherche Informatie Systeem landelijk uitgerold, zodat alle wapen- en munitie-eenheden in Nederland beter zicht krijgen op de in beslag genomen en aangetroffen wapens.”

Vorige week zei de Amsterdamse politie nog dat zij de aandacht op illegale wapens is gaan richten sinds een dubbele liquidatie eind 2012, waarbij in een woonwijk en op de snelweg met kalasjnikovs werd geschoten. Maar het Openbaar Ministerie in Amsterdam heeft nog geen speciale afdeling hiervoor, zegt de woordvoerder.

In Nederland is er bij het landelijk parket van het openbaar ministerie geen gespecialiseerde eenheid voor wapenhandel, zoals die er wel is voor bijvoorbeeld mensenhandel, kinderporno, drugssmokkel of internetcriminaliteit.

Dat er weinig zicht is op de wapenhandel in Nederland, vindt Europolchef Brian Donald niet zorgwekkend of zelfs maar verbazingwekkend. „Dat is in de meeste landen zo.” Zelfs zijn organisatie is er nu pas meer op gericht. „Vorig jaar hebben we 230 onderzoeken naar wapenhandel geopend. We zullen nog veel energie nodig hebben om er enigszins greep op te krijgen.”

De landen op de Balkan proberen ondertussen de wapenvoorraden te reduceren. Ondanks hulp van de EU en de VN lukt ze dat nog niet goed. Het afgelopen decennium heeft SEESAC zo’n 300.000 wapens kunnen vernietigen door mensen te bewegen ze in te leveren. Zverzhanovski: „Er zijn nog steeds grote hoeveelheden illegale wapens die we niet geregistreerd krijgen. Er gaan geen grote partijen meer naar oorlogsgebieden in het Midden Oosten, zoals vlak na de Balkanoorlogen. Maar deze druppelsgewijze smokkel is minstens zo’n groot probleem.”

Harmonisatie van de wapenwetten binnen de EU zou helpen, zegt Zverzhanovski. „Sommige landen waar dit speelt, zoals Servië en Bosnië, hopen EU-land te worden. Als er één EU-standaard zou zijn, hebben overheden hier een extra instrument om wapenbezit tegen te gaan. Dat zou een belangrijke factor kunnen zijn.”

Ook uit Libië komen nu wapens

Intussen is er aan een andere Europese grens een nieuw arsenaal opengegaan. In Libië is geen centraal gezag meer en de erfenis van het regime Gadaffi bestaat uit grote hoeveelheden wapens die in handen is van milities en smokkelbendes.

„Libië en de landen ten zuiden van de Sahara zijn een groot probleem”, zegt Europolchef Donald. „We zien de eerste tekenen dat daarvandaan wapens Europa worden binnen gesmokkeld. In Spanje is onlangs een wapenzending onderschept. Die zat verstopt onder een lading cannabis.”

Donald zegt: „Ik maak me sterk dat op dit moment in achterafstraten van Amsterdam en Parijs wordt overlegd hoe ze aan die Afrikaanse wapens kunnen komen.” <<