Boris Nemtsov (1959-2015): wonderboy voor Jeltsin, vijand voor Poetin

In Sint-Petersburg worden bloemen gelegd voor Boris Nemtsov Foto EPA / Anatoli Maltsev

Met de moord op Boris Nemtsov betreedt Rusland een nieuwe fase. Nemtsov (55), de voormalige vicepremier en parlementariër die zich al in een vroeg stadium tegen het huidige bewind in het Kremlin keerde, is niet de eerste politicus in het nu vijftienjaar durende bewind van president Vladimir Poetin die wordt vermoord. In 2003 kwam de laatste Russische parlementariër gewelddadig om het leven. Maar Nemtsov is wel vermoord in een maatschappelijk klimaat dat, anders dan tien jaar geleden, niet alleen steeds repressiever wordt maar ook almaar meer door haat wordt verzengd.

Vorige week zondag demonstreerden aanhangers van Poetin, die met bussen naar Moskou waren aangevoerd voor een betoging tegen de Oekraïense revolutie op de Maidan, met borden die er bijna uitzagen als een oproep tot gewelddadige actie. „Organisator Maidan” stond er boven een foto van Nemtsov. Aleksej Navalny was de andere oppositieleider die met zo’n spandoek door de Poetinisten werd meegevoerd. Ruim vijf dagen later werd Nemtsov uit de weg geruimd, nota bene op de brug bij het Kremlin die president Poetin vanuit zijn werkpaleis kan zien.

Een kritische schrijver vroeg zich zaterdag in een eerste beschouwing daarom af: is het „jachtseizoen geopend op iedereen die de brutaliteit heeft te leven, te ademen, te denken en te praten”?

Nemtsov is bovendien de belangrijkste politicus die tot nu toe in het tijdperk-Poetin is omgebracht. Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov probeerde hem in een interview voor het radiostation van het zakenblad Kommersant te kleineren. „Politiek gezien vormde hij geen enkele bedreiging voor de leiding van het land. Boris Nemtsov was iets meer dan een doorsnee burger”, aldus Peskov fris van de lever zaterdagochtend. Op vergelijkbare manier reageerde Poetin in 2006 op de moord op onderzoeksjournalist Anna Politkovskaja. Nemtsov was inderdaad geen formeel probleem voor Poetin. Hij had geen enkele status in het staatsbestel. Maar hij was wel een politiek gevaar omdat hij zonder vrees of blaam doorging met de oppositie, daar waar geestverwanten kozen voor een soort innere Emigration (econoom Grigori Javlinski bijvoorbeeld) of echte emigratie (schaakgrootmeester Gari Kasparov). Nemtsov deed ook (gevaarlijk) onderzoek. Anderhalf jaar geleden bijvoorbeeld naar de corruptie in de organisatie van de Olympische Winterspelen in Sotsji, zijn geboorteplaats.

Niet minder bedreigend was dat Nemtsov als enige deel was van zowel de buitenparlementaire oppositie als het politieke establishment in Moskou. Hij was een representant van de elite die niet in de coulissen of via columns opereerde maar ook op de podia. Hij was qua verleden en attitude eigenlijk een van de ‘Kremlin-jongens’.

Boris Nemtsov was de wonderjongen van voormalig president Boris Jeltsin (1931-2007). Die rol verwierf Nemtsov al jong. Toen Jeltsin in 1991 campagne voerde om de eerste vrije gekozen president van Rusland te worden, was de afgestudeerde 31-jarige radiofysicus zijn zogeheten ‘vertrouwenspersoon’ in de stad Gorki, zoals Nizjni Novgorod aan de Wolga nu weer heet. Nadat Jeltsin kort daarna ook de KGB-coup van augustus 1991 had gesmoord, werd Nemtsov zijn eerste gouverneur in Nizjni Novgorod. De lokale journalisten droegen hem al snel op handen. Hij manipuleerde de pers minder dan gebruikelijk.

Nemtsov maakte in Nizjni zoveel naam als bestuurder dat hij een gezien gast werd in de politieke kringen van Moskou. In 1993 werd hij al gekozen in de Federatieraad, de senaat van Rusland. In 1997 haalde Jeltsin, die kort daarvoor was herkozen mede dankzij de steun van de oligarchen die bij de privatiseringsgolf aan het langste einde hadden getrokken, hem definitief naar Moskou. Nemtsov werd vicepremier. Net als bijna alle politici uit de eerste Jeltsin-jaren sneuvelde hij op de financiële crisis in 1998. Door een lege schatkist en een dalende olieprijs ging de Russische staat in augustus dat jaar feitelijk failliet. Dit bankroet zou later de voedingsbodem blijken voor de opkomst van Vladimir Poetin, die toen net een maandje directeur was van de staatsveiligheidsdienst FSB. Nemtsov steunde een jaar later Poetins kandidatuur voor het presidentschap, zoals bijna alle oligarchen dat ook deden. Rusland had een president nodig die de desintegratie van de staat en de economie tot staan kon brengen: dat was zo ongeveer de consensus in 1999/2000 toen Jeltsin voortijdig terugtrad.

Zelf kwam hij als een vermogend man uit de Jeltsin-jaren tevoorschijn. Nemtsov had bijvoorbeeld een serieus pakket aandelen in het aardsbedrijf Gazprom in bezit. Naar eigen zeggen had hij die aandelen keurig gekocht nadat hij uit de regering was ontslagen en had hij die niet voor een paar centen gekregen, zoals hem werd verweten, als parallelle beloning voor zijn werk voor Jeltsin.

Nemtsov ging een beetje staan naar dit snelle succes. Hij etaleerde enorm veel zelfvertrouwen, grenzend aan arrogantie. Zijn voorkomen, een mengeling van ogenschijnlijk eeuwige jeugdigheid en sexappeal, deed de rest. Over aandacht van vrouwen had hij niet te klagen. Tijdens zijn laatste stappen op de brug van het Kremlin naar zijn huis aan de overkant van de Moskou-rivier werd hij vergezeld door een jonge (Oekraïense) vrouw, die ongedeerd bleef en door de politie aan het zicht werd onttrokken door haar meteen onder te brengen bij psychologen van een soort slachtofferhulp.

In de beginjaren van Poetin was Nemtsov nog een medestander van de nieuwe president. Als leider van de ´kapitalistische´ Partij van Rechtse Krachten had hij de oud-KGB´er mede naar het Kremlin geholpen. In 2004 liep het echter mis tussen Nemtsov en Poetin. Tijdens de Oranjerevolutie op de Maidan in Kiev, die er toen toe leidde dat niet Viktor Janoekovitsj maar de westers georiënteerde Viktor Joesjtsjenko tot president van Oekraïne werd gekozen, steunde hij de laatste. Het Kremlin had al zijn kaarten (mensen en geld) gezet op Janoekovitsj.

Na die nederlaag besloot Poetin: nooit een Maidan in Moskou, tegen elke prijs moet zo’n soort burgerprotest worden voorkomen. De president handelde er naar in 2011 en 2012 toen er werd gedemonstreerd tegen verkiezingsfraude voor de Doema en zijn terugkeer in het Kremlin. Nemtsov was toen een van de leidende krachten achter dat protest. Een van hen niet dé voormannen. Want die rol speelde niemand meer. Als er al een nieuw gezicht van de oppositie was opgestaan, dan was het Aleksej Navalny wiens portret vorige week op de anti-Maidan ook werd meegedragen als waarschuwing aan het adres van de oppositie.

Door zijn politieke lef en vernuft was Nemtsov niettemin een factor om rekening mee te houden. Zo wist hij ruim een jaar geleden in Jaroslavl, een cultureel hoogwaardige provinciestad ten oosten van Moskou, een electoraal slagje te slaan. Het Kremlin reageerde furieus en later ook agressief door de Nationale Recherche meteen op hem af te sturen. Nemtsov koos ook partij tegen Poetin rond de annexatie van de Krim en nu de oorlog in de Donbas. Zondag 1 maart zou ook hij aan kop gaan bij de alleen in een buitenwijk getolereerde protestbetoging Lente tegen het economisch beleid van de Russische regering. Vijf jaar geleden had hij al een verwoestend rapport geschreven over het contrast tussen de mythes en de prestaties van Poetin. En binnenkort zou hij een rapport publiceren, waarin hij zou kunnen aantonen dat de Russische krijgsmacht direct betrokken is bij de oorlog in de Donbas.

Of zijn killers – vooral zij die de huurmoord hebben ‘besteld’ - ooit worden gepakt, is een vraag die menigeen in Moskou bezighoudt. Of een eventuele opsporing en vervolging een bevredigend antwoord zal geven, is nog meer de vraag. In die zin zou de moord op Nemtsov een variant kunnen worden op de moord op de politica Galina Starovojtova die in 1998 voor haar huis in Sint-Petersburg werd doodgeschoten. Starovojtova was een medestander van Jeltsin en een criticus van Poetin als beginnend stadsbestuurder in deze stad. Voor een corruptieonderzoek was ze Poetins gangen nagegaan. Met het rapport daarover werd niets gedaan.

De moord op Starovojtova was georganiseerd door een voormalige agent van de militaire inlichtingendienst GROe. De ´bestellers´ zijn nooit gevonden.