‘Nalatigheid bij Defensie veroorzaakt meer doden dan gevechtssituaties’

Dat zei oorlogsverslaggever Arnold Karskens bij Dit is de Dag

illustratie Martien ter Veen

De aanleiding

Gisteren ging het op deze plek over het aantal zelfmoorden onder Amerikaanse oorlogsveteranen – aannemelijk is dat er meer dan 22 veteranen per dag zelfmoord plegen.

Hoe zit dat in Nederland? Is het aantal zelfmoorden onder veteranen hier hoog? Hoger dan gemiddeld?

Over die vragen ging het vorige week in EO-radioprogramma Dit is de Dag. Oorlogsverslaggever voor The Post Online Arnold Karskens zei daarover: „De nalatigheid bij Defensie veroorzaakt meer doden dan alle gevechtssituaties in uitzendgebieden bij elkaar.”

En ook: „Sinds Libanon [...] eind jaren zeventig zijn er 62 Nederlandse militairen om het leven gekomen, maar als je onderzoek doet naar de mensen die achteraf zijn gesneuveld door het werk voor Defensie dan kom je op veel hogere aantallen uit.”

Waar is het op gebaseerd?

Eerst de vraag: wat zegt Karskens nu eigenlijk?

Feitelijk komt dat hierop neer: er hebben sinds 1978 meer dan 62 veteranen zelfmoord gepleegd.

Hij baseert zich daarbij op „eigen rekenwerk” en op cijfers van het Veteranen Instituut. Het instituut stelt volgens Karskens dat gemiddeld iedere maand een Nederlandse veteraan zelfmoord pleegt. „Dan ben ik dus nog voorzichtig geweest”, zegt hij. Want dat zijn er al zestig in vijf jaar.

En, klopt het?

Dat weet niemand.

Het aantal Nederlandse militairen dat is gesneuveld op Nederlandse missies sinds Libanon (1978) is bekend: volgens de cijfers van Defensie zijn dat er geen 62, maar 59.

En ook het aantal mensen dat in Nederland zelfmoord pleegt, is bekend. Het Centraal Bureau voor de Statistiek houdt als enige in Nederland doodsoorzaken van Nederlanders bij. Kijk je naar de afgelopen tien jaar, dan waren dat er gemiddeld bijna 1.600 per jaar – 10 op de 100.000 inwoners.

Maar: bij het CBS weten ze dan weer niet of de dode een veteraan is, of niet.

Het Veteranen Instituut laat om die reden weten dat zij geen cijfers hebben – en er dus geen uitspraken over doen. „Mochten er in het verleden uitspraken zijn gedaan over aantallen zelfdodingen onder veteranen in Nederland, dan zijn deze uitspraken niet gebaseerd op gedegen onderzoek.”

Defensie heeft het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) in 2013 gevraagd uit te zoeken hoe vaak er veteranen zelfmoord plegen. Deze zomer worden de resultaten verwacht.

De onderliggende vraag in deze discussie is natuurlijk: komt zelfmoord onder veteranen vaker dan gemiddeld voor?

Het enige onderzoek dat daar op ingaat, stamt uit 2011. Naar aanleiding van een vermeend verband tussen uitzending van militairen naar de Balkan en leukemie heeft het RIVM een groep van ruim 18.000 militairen die tussen 1993 tot 2001 zijn uitgezonden gevolgd.

Er is gekeken of de kans op kanker, maar ook op zelfdoding, onder deze groep groter is dan onder Nederlanders die niet zijn uitgezonden (of ergens anders hebben gediend). Uit die cijfers blijkt geen verhoogde kans op leukemie of zelfdoding.

Conclusie

Bekend is hoeveel Nederlanders er tijdens missies zijn omgekomen: er vielen 59 slachtoffers sinds Libanon. Onderzoek naar het aantal veteranen dat sindsdien zelfmoord heeft gepleegd, is er (nog) niet. De uitspraak: ‘De nalatigheid bij Defensie veroorzaakt meer doden dan alle gevechtssituaties in uitzendgebieden bij elkaar’ is niet te checken.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt