‘Al-Jazeera heeft me enorm misleid’

Correspondent Al-Jazeera vertelt over zijn tijd in een Egyptische cel, haalt uit naar ex-werkgever.

Het gesprek had eigenlijk in Canada moeten plaatsvinden in plaats van in het appartement van Mohamed Fahmy’s ouders in Maadi, een buitenwijk van Kairo.

Nadat zijn Australische collega van Al-Jazeera English, Peter Greste, op 1 februari was vrijgelaten en het land was uitgezet, leek het een uitgemaakte zaak dat Mohamed Fahmy – Egyptenaar én Canadees – de dag erop zou volgen. Fahmy’s verloofde Marwa Omara had haar baan al opgezegd. De koffers waren gepakt. Er was een zaaltje geboekt in een hotel in Toronto voor de persconferentie.

„Ik wachtte alleen nog op het verlossende telefoontje van de Canadese ambassade”, zegt Omara, die naast Fahmy op de bank zit. „Het is nooit gekomen.”

Toch was het de oplossing die Egypte had bedacht om een einde te maken aan de saga van de drie journalisten van Al-Jazeera English, die vorig jaar tot celstraffen van zeven tot tien jaar waren veroordeeld wegens ‘steun aan de Moslimbroederschap’. Laat de twee buitenlanders vrij en de internationale campagne voor hun vrijlating zou vanzelf verstommen. President Sisi had met dat doel een wet laten aannemen die toestaat dat buitenlanders hun straf in eigen land uitzitten. Fahmy had met pijn in het hart afstand gedaan van zijn Egyptische nationaliteit om onder de regeling te kunnen vallen.

„Eind december kreeg ik bezoek in mijn cel”, vertelt Fahmy. „Ze gaven mij een telefoon en ik had een hooggeplaatste persoon van het regime aan de lijn. Hij zei: ‘Mohamed, de nationaliteit is in het hart, het is niet een stuk papier. Dit is de enige uitweg voor jou en Peter. We willen van julie af want dit is een nachtmerrie geworden voor Egypte.’ Ik heb ja gezegd.”

Maar op 8 februari ziet Fahmy op de televisie in zijn cel dat hij niet naar Canada gaat, maar dat hij opnieuw naar de rechtbank wordt verwezen voor een nieuw proces. „Dat was hartverscheurend.”

„Misschien heeft Canada niet genoeg druk uitgeoefend, niet met de juiste mensen gesproken. Heeft de openbaar aanklager er een stokje voor gestoken? Het is speculatie. We weten het gewoon niet.”

„Dit is een vreemd land”, zucht verloofde Marwa.

Kantoor in het Marriott

Terug naar het Marriott Hotel op 29 december 2013. Er wordt geklopt aan de deur van de suite waar Al-Jazeera English dan kantoor houdt. „Ik heb door het spionnetje gekeken en zag een kelner staan. Op de video die ze daarna gelekt hebben, kun je zien hoe geschokt ik ben als ik de deur opendoe. Plotseling stormen wel tien officieren de kamer met in hun kielzog een cameraploeg en een fotograaf. Ik wist meteen: dit is gepland.”

Hij heeft veel tijd gehad om na te denken over hoe het zover is gekomen. Was het verstandig om bureauchef van Al-Jazeera English te worden op een moment dat de naam Al-Jazeera in Egypte gelijkstond aan terrorisme? En waarom zat Al-Jazeera eigenlijk in het Marriott?

„Kijk, je zegt dat je bezorgd bent over een aantal zaken. Je werkgever zegt dat ze ermee bezig zijn. Je gelooft dat. Je blijft de zaak aankaarten. Dat was de gang van zaken tot onze arrestatie.”

Fahmy is woedend op Al-Jazeera. Hij beschuldigt de zender van ‘grove nalatigheid’. „Ze hebben mij misleid toen ze zeiden dat ze onze wettelijke status aan het regelen waren, terwijl dat niet het geval was. Ik heb pas op mijn eerste werkdag vernomen dat de politie eerder het kantoor van Al-Jazeera English was binnengevallen en materiaal in beslag had genomen. Daarom zaten we in het Marriott. Twee werknemers vroegen mij meteen of zij vanuit huis konden werken; zij vertrouwden het niet in het Marriott. Maar als ik daar wat van zei, kreeg ik te horen ik mij op mijn werk moest concentreren.”

Twee zenders, één naam

Hét probleem was dat Al-Jazeera hun materiaal ook gebruikte voor Al-Jazeera Musbasher Misr, zegt Fahmy. Dat is een nieuwszender speciaal voor Egypte die na de revolutie van 2011 werd opgericht. Na de coup die in 2013 president Morsi ten val bracht, werd hij gesloten.

Qatar, de grootste bondgenoot en geldschieter van Egypte onder de Moslimbroederschap, was nu publieke vijand nummer één. Mubasher Misr ging in ballingschap in Doha van waaruit het propaganda bleef voeren tegen het nieuwe regime in Kairo.

„Het delen van die beelden was een fuck you tegen de autoriteiten”, zegt Fahmy. „Het maakte brandhout van ons argument dat Al-Jazeera English een aparte entiteit was. Musbaher Misr was in Egypte verboden. Of je het daar nu mee eens bent of niet, je moet het spel wel volgens hun regels spelen. Op zijn minst moet je je personeel zeggen waar je mee bezig bent in plaats van hen onder de bus te gooien.”

Fahmy mailde naar Doha: „This is going to come back and bite us.” (‘Dit gaat nare gevolgen hebben.’) Later zei de openbaar aanklager het recht in zijn gezicht: „Dit gaat niet over jullie: dit gaat over het dispuut tussen Egypte en Qatar. Maar jullie gaan wel de prijs betalen.”

Daarom haalt Fahmy nu zo hard uit naar Al-Jazeera. „Natuurlijk ben ik Al-Jazeera en iedereen dankbaar voor de #FreeAJstaff-campagne. Dat heeft onze zaak onder de aandacht gehouden. Maar dat neemt niet weg dat Al-Jazeera onze verdediging juist heeft bemoeilijkt.”

Bedoeld wordt de schadeclaim van 150 miljoen dollar tegen Egypte, midden in het proces, wegens gederfde inkomsten door de sluiting van Mubasher Misr. Daardoor nam Al-Jazeera’s advocaat ontslag. Al-Jazeera geeft niet om zijn journalisten, zei de advocaat. „Ze willen dit proces zo lang mogelijk rekken om Egypte internationaal in een slecht daglicht te plaatsen.”

Talkshow in de cel

De gevangenis heeft genoeg materiaal opgeleverd voor een bestseller. „Wij zaten samen vast met leiders van de Moslimbroederschap en jihadisten zoals Mohamed Al-Zawahiri, de broer van de leider van Al-Qaeda. Als journalist probeer je je hele leven bij die mensen in de buurt te komen. En nu heb je de hele dag niks anders te doen dan met ze praten.”

Om de tijd te verdrijven voerden Fahmy en Baher Mohamed – Greste zat tot de veroordeling in een andere gevangenis – elke avond een talkshow op. „We zaten in eenzame opsluiting maar we konden met elkaar praten door het voedselluik. Dus elke avond rond acht uur riepen Baher en ik iedereen op om bij de deur te komen staan.

„We hadden echt een programma waar we de hele dag over nadachten: vandaag gaat de minister van Onderwijs een gedicht voordragen. Of: we hebben een exclusief interview met Hossam al-Haddad, Morsi’s gezant voor buitenlandse zaken, en hij gaat ons alles vertellen over de keer dat hij Obama heeft ontmoet.

„Ik had er plezier in om de jihadisten op te stoken tegen de Moslimbroeders. Dan zeiden die: ‘Ze hadden meteen koppen moeten laten rollen toen ze de kans hadden. Maar de Moslimbroeders wilden niet naar ons luisteren; ze zijn te soft.’ Op een bepaald moment hebben ze geprobeerd de talkshow te stoppen. Drie dagen later zijn we opnieuw begonnen. We hadden iets nodig om de dagen door te komen.”

Verdediging in eigen hand

Nu hij op borgtocht vrij is voor de duur van zijn nieuwe proces, is Fahmy vastbesloten om zelf zijn verdediging te voeren. „We moeten het beeld veranderen: niet langer de agent van Qatar maar de trotse Egyptenaar die van zijn land houdt.”

Tijdens het eerste proces waren de Egyptische media niet geïnteresseerd. Dat is nu anders, zegt Fahmy. „Het heeft een jaar geduurd maar de grootste tv-persoonlijkheden staan nu aan mijn kant. Dat heeft veel met Marwa te maken. Het is absurd, maar hoe zij erui ziet, hoe zij zich kleedt, heeft impact gehad. Zelfs de cipiers zeiden: ‘Hoe kun jij nu een Moslimbroeder zijn als jij zo’n vriendin hebt?’”

Maar hij hoopt nog altijd dat hij net als Greste wordt uitgewezen. „Wettelijk gezien is er geen bezwaar. Het kan nog altijd gebeuren.”