Offensief tegen ‘Kremlin-tv’ en jihadi’s op Facebook

‘Gehersenspoelde’ Russen en jihadi’s moeten op andere gedachten worden gebracht. EU en NAVO gaan daarom investeren in tegenpropaganda. „Beetje laat, maar er gebeurt eindelijk wat.”

Still van uitzending van Russia Today, een zender die geheel door het Kremlin wordt gefinancierd.

Op de hoofdkwartieren van EU en NAVO maken diplomaten zich grote zorgen, want: het Westen heeft geen antwoord op „de effectieve propaganda” van Rusland en Islamitische Staat.

Wie heeft controle over het verhaal? Wie heeft de beste argumenten? In Brussels jargon: Who is in control of the narrative? „Wij in ieder geval niet,” zeggen diplomaten.

Europa en de Verenigde Staten zijn verantwoordelijk voor de oorlog in Oekraïne, luidt de boodschap van president Poetin op Russia Today. Deze meertalige nieuwszender, volledig gefinancierd door het Kremlin, heeft internationaal een miljoenenbereik. Als Poetin een toespraak houdt over hoe de Oekraïense oorlogshandelingen hem doen denken aan ‘de nazi’s’, dan zoomen de Russia Today-camera’s in op ja-knikkende jonge Russen in het publiek.

IS is, met minder financiële middelen, ook actief met krachtige videoboodschappen op internet. „Als we niets doen, verliezen wij het van ‘Kremlin-tv’ en ‘Facebook-jihadi’s’,” zegt een Brusselse diplomaat, gespecialiseerd in Europese defensie.

Maar het lijkt erop dat Brussel nu is wakker geschud. Voor het eerst sinds het uitbreken van de Oekraïnecrisis en de opmars van IS werken EU en NAVO dezer dagen aan de tegenaanval. Propaganda mag je het niet noemen – „een te besmet begrip”. Het heet counternarrative: een tegengeluid.

„Een beetje laat, maar er gebeurt eindelijk wat”, zegt Jerzy Pomianowski, directeur van de Brusselse denktank European Endowment for Democracy (EED), die werkt aan een nieuw Russischtalig ‘mediaplatform’.

Pomianowski: „De harten en geesten van tientallen miljoenen Russen worden gevoed door een handvol Kremlingetrouwe media. Als wij vanuit Europa kunnen helpen om Russischtaligen beter te informeren, dan moeten we dat doen.”

Pomianowski’s ‘platform’ moet een mix worden van traditionele nieuwsvoorziening via televisie, radio en internet tot en met ondersteuning van onafhankelijke nieuwsproducenten in landen waar Russisch wordt gesproken.

Zijn denktank EED, aangestuurd door de Commissie, kreeg een gift van 510.000 euro van de Nederlandse regering. „Nederland wil hiermee een bijdrage leveren aan onafhankelijke nieuwsvoorziening, maar we willen niet vooruitlopen op wat het precies gaat worden”, zegt een woordvoerder van minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders.

„Het Kremlin zal het afdoen als EU-propaganda, zeer voorspelbaar, maar dat moeten we dan maar negeren”, vindt VVD-fractieleider in het Europarlement Hans van Baalen. „Poetin investeert honderden miljoenen in het misleiden van zijn volk. Russen worden gehersenspoeld. Ze denken dat in het oosten van Oekraïne genocide wordt gepleegd door een nazibewind in Kiev dat wordt gesteund door de EU.”

Hoog tijd, vindt Van Baalen, dat Europa hier een verhaal tegenover stelt. „Het Kremlin is brutaal. Wij moeten ook brutaal worden. De handschoenen gaan uit!”

GroenLinks-fractieleider Bas Eickhout is het met zijn VVD-collega eens. „Het zou naïef zijn om als Europeanen stil te blijven zitten. Maar we moeten niet met veel geld ons eigen eenzijdige verhaal gaan kneden, want dan zijn we geen haar beter dan het Kremlin.”

‘Gehersenspoelde’ Russen en jihadisten op andere gedachtes brengen – ook de NAVO zet hiervoor de nodige middelen in.

Vorig jaar opende het bondgenootschap in de Letse hoofdstad Riga een Centrum voor Strategische Communicatie met als motto: ‘Oorlog begint in de menselijke geest, en precies daar moet ook de vrede worden gemaakt.’

Normaal gesproken houdt de NAVO zich verre van dergelijke aforistische overpeinzingen, maar dit zijn geen ‘normale’ tijden. Er woedt een psychologische oorlog.

„Rusland fabriceert mythes over de NAVO”, zegt een woordvoerder. Het is aan de experts in het centrum in Riga om de perceptie bij te sturen. „We zijn niet uit op vergeldingsacties in een informatieoorlog met Rusland, we willen slechts zaken rechtzetten.” Setting the record straight, heet daarom de nieuwe NAVO-webportal waar satellietbeelden over Russische troepenopbouw in en rond Oekraïne worden getoond. Op NAVO’s Twitter-hashtag #RussiaMyths vindt intussen een levendig debat plaats.

„Het is toch een beetje de Koude Oorlog die herleeft,” zegt Bibi van Ginkel van instituut Clingendael. Overheden en instellingen als NAVO en EU spelen volgens haar een belangrijke rol in het ontkrachten van mythes, maar ze moeten in het voeren van een mediacampagne „niet te zichtbaar zijn”. De bemoeienis van de EU bij het opzetten van Russischtalige media heeft volgens Van Ginkel alleen maar zin als het door verschillende partijen wordt gedragen. „Betrek dus ook Russische journalisten die uit frustratie zijn vertrokken bij Kremlingetrouwe media. Het moet authentiek en geloofwaardig zijn.”

De andere uitdaging is de moslimradicalisering die zich grotendeels afspeelt op internet. Van Ginkel: „Gelukkig beseft de politiek eindelijk dat we dat serieus moeten aanpakken.”

Vanaf april bindt de Britse Defensie met de 77ste brigade de strijd aan met haatpredikers die op internet oproepen tot de gewelddadige jihad. Gezocht wordt naar 1.500 soldaten met een journalistieke achtergrond en affiniteit met sociale media.

Tegelijk, ook in april, moet in Brussel een nieuw Contrapropagandacentrum klaar staan – een initiatief van de Belgische regering waaraan de EU 1 miljoen euro bijdraagt.

„Zo’n centrum kan veel leren van reclamemensen”, zegt Clingendael-expert Van Ginkel. „En het werk van een reclamemaker begint met het in kaart brengen van je doelgroep.”

Makkelijk wordt het volgens haar niet. „Die doelgroep zwerft op internet waar jongeren vooral op zoek gaan naar bevestiging, en niet naar een andere mening. De hoogst haalbare ambitie lijkt mij dus: twijfel zaaien.”

Op het Brusselse kantoor van denktank EED werkt directeur Jerzy Pomianowski koortsachtig aan zijn Russisch-talige mediaplatform. In mei moet hij het presenteren, tijdens een EU-top in Riga.

„Russischtalige nieuwsvoorziening is slechts een van de plannen”, zegt Pomianowski. „Het gaat om emoties, en hoe er met emoties wordt gespeeld. We denken dus ook aan informatie overbrengen via soap opera’s.”

Als het maar geen botte propaganda wordt, hoopt VVD-europarlementariër Van Baalen. „Een vereiste is dat de redactie volstrekt onafhankelijk is.”

Maar Deutsche Welle en BBC bieden al nieuwsvoorziening in het Russisch – zijn zij niet geloofwaardiger en onafhankelijker dan een met overheidsgeld gesteund medium uit EU-hoofdstad Brussel?

Van Baalen: „Wat maakt het uit wie het financiert? Als we met goeie journalistiek veel Russen bereiken is het geslaagd.”

Dat de Nederlandse injectie van ruim een half miljoen euro haaks staat op het Moskou-vriendelijke beleid van Nederland van de afgelopen jaren, vindt de VVD’er geen probleem: „Vergeet niet dat iedereen lange tijd dacht dat je met Poetin kon praten. Maar inmiddels weten we allemaal beter.”