Frontaal in de aanval met een grap en een blog

De standup komiek die een politieke horzel werd, liet een kwart van de kiezers ‘Sodemieter op’ roepen. Daarom wil hij niet meeregeren, ook niet nu premier Renzi hervormt. Maar een deel van zijn aanhang wil niet steeds nee zeggen. Bovendien botst zijn autoritaire populisme met zijn ideaal van directe democratie via internet. Door Marc Leijendekker Illustratie Gijs Kast

Sodemieter op. Tienduizenden jongeren schreeuwen het de wat gezette oudere man na, die heen en weer loopt over het podium. Zijn rauwe stem slaat vaak over. Zijn dikke bos grijze krullen springt mee met zijn driftige stappen. In een onstuitbare spraakwaterval haalt de man, de dan 59-jarige komiek Beppe Grillo, uit naar de corrupte politici die schaamteloos in het parlement blijven zitten. Naar een overheid die zijn burgers in de steek laat. Naar partijen die zichzelf verrijken.

Naast het podium staan twee grote zwarte banieren met daarop een rode V. De V van Vendetta (wraak) en Vittoria (overwinning). Maar vooral de V van Vaffanculo: sodemieter op.

Die zaterdagmiddag in 2007 op de piazza Maggiore in Bologna begint de politieke opmars van Beppe Grillo. Al jarenlang haalt hij in zijn theatershows uit naar bedrijven die de boel oplichten, naar politici die smeergeld aannemen. En sinds 2005 doet hij dat ook op een veelgelezen blog. De rode V komt prominent terug in het logo van de Vijfsterrenbeweging (M5S), de politieke beweging die Grillo in 2009 opricht. Maar de mensen op dat volgepakte plein komen niet alleen maar om Vaffanculo te zeggen. Grillo is niet louter anti-politiek.

„Ik heb me in 2007 aangesloten bij Grillo omdat zijn thema’s voor mij erg belangrijk waren’’, vertelt Luigi Di Maio, fractievoorzitter van M5S in de Kamer van Afgevaardigden. „Geen veroordeelde politici in het parlement, maximaal twee zittingstermijnen voor een Kamerlid, en de mogelijkheid om een voorkeurstem uit te brengen. Wij wilden politici dwingen te luisteren.’’

Grillo scheldt en maakt schunnige opmerkingen, verkoopt regelmatig halve waarheden voor hele. Zeker in die periode zetten de meeste media en vrijwel alle politici hem weg als een volksmenner, een charlatan, een cryptofascist soms.

„Grillo breekt radicaal met de liturgie, ceremonies en retoriek van de politiek’’, zegt filosoof Edoardo Greblo, die in een boek beschrijft hoe politiek de ‘anti-politiek’ van Grillo is. „Grillo provoceert bewust. Hij wil het politichese doorbreken, de vage nietszeggende formules van politici.’’

Hij zegt wat hij denkt

„Wat ik het meest in Grillo bewonder, is zijn oprechtheid’’, zegt Kamerlid Di Maio. „Grillo zegt altijd steeds wat hij denkt.’’

Alle Italianen weten dat Grillo niet snel een blad voor de mond neemt. Hij leert het vak als bijbaantje, terwijl hij een halfslachtige poging doet zijn brood te verdienen in de fabriek voor lasbranders van zijn vader of later als vertegenwoordiger in spijkerbroeken. Zijn eerste grappen vuurt hij af als standup komiek in discotheken. Maar zijn carrière verloopt voorspoedig en hij wordt bekend van tv, al heeft de staatsomroep RAI regelmatig moeite met de politieke lading van zijn optredens. In 1986 maakt hij weer een vilein grapje. Premier Bettino Craxi, leider van de socialistische partij, is in China. Grillo verzint een telefoontje van een collega: : ‘Zijn het daar allemaal socialisten?’ ‘Ja, waarom?’ ‘Als het allemaal socialisten zijn, van wie moeten ze dan stelen?’

De vertoornde Craxi zorgt ervoor dat Grillo jarenlang niet meer te zien is op de staatsomroep. Maar de nar heeft wel gelijk. Craxi vlucht in 1993 naar Tunesië, na beschuldigingen dat hij en zijn partij voor honderden miljoenen euro’s aan smeergeld hadden aangenomen. Zo krijgt Grillo ook gelijk als hij begin jaren negentig het telefoonbedrijf SIP aanklaagt wegens gerommel met de rekeningen voor seks- en astrologielijnen. En hij zet financiële experts voor schut in het Parmalat-schandaal eind 2003, dan het grootste frauduleuze bankroet in Europa. Hij had daar al bijna twee jaar lang voor gewaarschuwd in zijn shows, nadat iemand uit het bedrijf hem had verteld dat er werd gesjoemeld. Het versterkt de faam van Grillo als de komiek/activist die zegt wat anderen niet durven zeggen.

Centrale rol internet

Al heeft Grillo vaak gelijk gekregen, op één punt zag hij het helemaal verkeerd – zoals hij ruiterlijk heeft toegegeven. Nog in 2000 sloeg hij computers kapot met een grote hamer. Onhandige apparaten: je print te veel, en wat op oude floppies staat is niet meer te lezen. Maar zonder computers en internet was Grillo waarschijnlijk niet meer dan een grappige figurant gebleven. Het is juist door het web dat hij, vóór de verkiezingsoverwinning van Tsipras in Athene, de succesvolste ordeverstoorder in Europa werd.

Grillo heeft een webgoeroe: Gianroberto Casaleggio, eigenaar van een bureau voor webmarketing in Milaan. Samen filosoferen ze over de mogelijkheden voor ongecensureerde informatie, participatie van burgers, directe democratie. Casaleggio zet voor Grillo een blog op dat al snel een van de meest gelezen blogs ter wereld wordt. Facebook en Twitter volgen, YouTubefilmpjes. Van de – in 2004 gesneefde – Amerikaanse presidentskandidaat Howard Dean wordt het gebruik van Meetup afgekeken, om gelijkgestemden bij elkaar te brengen.

Dat blog was essentieel, schrijft Casaleggio (60) in antwoord op vragen – hij geeft vrijwel nooit interviews. Al deze sociale media „hebben de boodschap versterkt die Beppe Grillo al jarenlang in theaters verkondigde, over milieu, energie, de financiële sector, en over de mogelijkheid van een nieuwe wereld die is gebaseerd op het concept van delen en gemeenschap.’’

Zonder Casaleggio geen Grillo, zonder internet geen Vijfsterrenbeweging. Hij is als de achterkant van de maan, schrijven Italiaanse kranten. Nooit zichtbaar, altijd aanwezig. In een brief aan de Corriere schreef Casaleggio zelf: „Ik heb nooit ‘achter’ Beppe Grillo gestaan, maar aan zijn zijde. Ik ben in wezen medeoprichter van deze beweging.”

Het blog wordt een plaats voor overwegend links activisme, met rare uitschieters als Grillo uithaalt naar immigranten. Internet wordt een politiek instrument op een manier zoals dat nergens eerder in Europa is gebruikt. Kandidaat-Kamerleden worden online geselecteerd. Streaming van partijbijeenkomsten (maar niet alle) moet de beweging transparant maken. Dissidenten, ook parlementsleden, kunnen via een soort virtueel schervengericht uit de beweging worden gezet.

De idealen zijn groot, maar de kritiek ook. „Dit is de triomf van politiek als spektakel, van nietszeggende communicatie’’, zegt een voormalige medewerker van M5S die teleurgesteld is afgehaakt maar heeft getekend voor zijn zwijgen. Mediajournalist Federico Mello, die in een kritisch boek de „digitale dictatuur’’ hekelt van Grillo en Casaleggio, is veel harder. „Het is allemaal marketing. Er is geen politieke strategie, maar een commerciële. Ze kijken naar welk argument in de mode is, welke provocatie het best werkt op Facebook.’’

Grillo’s medestanders werpen die kritiek verre van zich. „Hij heeft iets fantastisch gedaan’’, zegt Europarlementariër Ignazio Corrao. „Hij heeft jarenlang door Italië gereisd om mensen te doordringen van de noodzaak van een schoon parlement. Politici moeten dienstbaar zijn, niet genieten van hun privileges. We hebben in Italië jarenlang over verandering gesproken, maar er gebeurde nooit wat. Grillo heeft laten zien dat het kan.’’

Een huzarenstukje dateert uit 2012. De M5S heeft op lokaal niveau een aantal steden gewonnen en hoopt nu op de regionale verkiezingen van ‘mafia-eiland’ Sicilië. Grillo, dan 64 jaar, besluit van het vasteland naar Sicilië te zwemmen: drie kilometer, een zeestraat waar volgens de oude Grieken de monsters Scylla en Charybdis huisden. Net Mao Ze Dong, zeggen critici. Een bewijs dat niets onmogelijk is, antwoorden zijn aanhangers. Bij de regionale verkiezingen wordt M5S in één keer de grootste.

Een zestiger en zijn ragazzi

Grillo is Nieuwe Politiek, in meerdere opzichten. In zijn afwijzing van ieder compromis met de bestaande partijen, links of rechts. In het gebruik van internet om mensen te mobiliseren en te betrekken bij de besluitvorming. En als persoon, een komiek die activist is geworden en de wetten van het theater gebruikt voor een politieke campagne, een zestiger die als een vader is voor zijn ‘ragazzi’, zoals hij zijn jonge volgelingen vaak noemt.

In de aanloop naar de landelijke verkiezingen van 2013 trekt de schijnbaar onvermoeibare komiek het land door met een ‘tsunami-toer’. De oude garde wordt weggevaagd, belooft hij. Arrendentevi, is zijn nieuwe strijdkreet. „Geef je over. Jullie zijn omsingeld.’’

De M5S komt in één keer op 25 procent en wordt de grootste partij. Zo’n ingrijpende vernieuwing heeft Italïë niet vaak gezien. „Ik ben kandidaat geworden hoewel ik niemand van de nationale staf kende’’, vertelt Kamerlid Luigi Di Maio. „Wij hebben toegang tot de politiek mogelijk gemaakt voor normale mensen.” We zitten ook niet in de politiek om rijk te worden, zegt hij in één adem door. De parlementariërs storten de helft van hun salaris, zonder de vele extra’s ongeveer 10.000 euro bruto, in een fonds voor microkredieten voor beginnende ondernemers. Filosoof Greblo: „Grillo leeft vóór de politiek, niet van de politiek.’’

Maar de coalitie rondom de centrum-linkse Democratische partij krijgt meer stemmen, en die gaat regeren. Na een jaar voortmodderen wordt de jonge Matteo Renzi premier. Ook hij belooft hervormingen. Grillo vertrouwt het niet en geeft zijn parlementsleden opdracht te volharden in een frontale oppositie. Terwijl er op deelonderwerpen mogelijkheden voor samenwerking zijn.

„Grillo zegt dat hij zich niet wil compromitteren’’, zegt filosoof Greblo. „M5S is aan het experimenteren. De oude manier van werken functioneert niet meer, en ze proberen van alles uit. Maar je moet niet alleen maar willen toekijken. Het hoort bij de politiek dat je je handen vuil maakt.’’

Na het eclatante resultaat van 2013 komt er een moeilijke periode. Kiezers klagen dat ze niet op de partij hebben gestemd om die alleen maar nee te horen zeggen. En intern groeit de kritiek op de strakke, autoritaire manier waarop Grillo en Casaleggio de partij in handen houden. Sommige parlementariërs lopen zelf weg, anderen worden uit de partij gezet.

„We werden buitengewoon streng gecontroleerd’’, vertelt Paola Pinna, een van de Kamerleden die uit de beweging zijn gezet. „Er was nauwelijks interne discussie. Soms kwamen de instructies voor de fractie nog voordat de beraadslaging begon, van de mensen die het blog van Grillo beheren.’’ M5S wordt gepresenteerd als een beweging zonder leider. Maar het is precies tegenovergesteld. De leiders zijn Grillo en Casaleggio. Zij hebben het laatste woord over alles.’’ Zij hebben ook de naam van de beweging en het blog als merk gedeponeerd.

Medestanders van Grillo vinden dat nieuwe politiek andere regels impliceert. Het idee van representatieve democratie, met een afgevaardigde die een mandaat krijgt van de kiezer, staat onder druk. Een parlementslid wordt uitvoerder van de wil van de kiezers, die via referenda en andere stemmingen keer of keer aangeven wat ze ergens van vinden.

„Andere partijen vragen nooit wat aan de kiezers, de besluiten worden door het partijbestuur genomen”, zegt Europarlementariër Ignazio Correo. „Wij willen van onze kiezers horen welke besluiten te nemen. Dat gaat soms moeilijk. Maar Rome is niet op een dag gebouwd. We moeten ergens beginnen. Dit is het begin van iets nieuws.’’

Dat Grillo van afstand zijn ‘ragazzi’ aanstuurt, is voor veel parlementariërs niet zo’n probleem. Grillo zit niet in het parlement omdat hij in 1981 is veroordeeld wegens dood door schuld na een ernstig verkeersongeluk. Luigi Di Maio stelt dat dit ook kan omdat het parlement minder belangrijk is geworden. „Het belangrijkste gebeurt niet in het parlement. De fractie is maar een deel van M5S. Het leven van de burgers wordt eerder verbeterd door onze burgemeesters, onze lokale groepen, die met referenda en bezwaarschriften foute plannen stoppen. De grote kracht van Grillo is dat hij zich niet kandidaat heeft gesteld, niet naar een machtspositie heeft gestreefd, maar het mogelijk heeft gemaakt dat veel nieuwe mensen in de politiek zijn gekomen.”