Een stem in je hoofd die babbelt

In werkelijkheid gaan mensen met schizofrenie echt niet altijd moorden.

Iris Sommer: Waandenkbeelden heb je pas als je stemmen duidelijk toeschrijft aan een afzender, aan Jezus of Mohammed. En als die stemmen ook wat van je willen. Foto Andreas Terlaak

Iris Sommer snapt waarom we het zo lekker vinden: griezelen bij de beelden van aardige mannen die enge killers worden, omdat stemmen in hun hoofd zeggen dat het moet. Het appelleert aan onze diepste angsten. Er draait nu een film in de bioscopen – The Voices – waarin een schizofrene magazijnbediende van een imaginaire opdrachtgever te horen krijgt dat hij vrouwen moet onthoofden, dan zal hij ontdekken hoe het voelt om ‘werkelijk te leven’.

En dan was er de jonge Delftse student die met een nepwapen de NOS-studio binnendrong. Toen het loos alarm bleek, wisten twitteraars en bloggers wel wat hem mankeerde: een paranoïde schizofreen die vergeten was zijn pillen te slikken. Hahaha. Ook van echte terroristen wordt gemakkelijk gezegd dat ze aan wanen lijden.

En dáár wordt Iris Sommer wel eens boos over. Alsof mensen met schizofrenie altijd maar gewelddadig zijn. Alsof iedereen die stemmen hoort schizofreen is.

Stemmen horen, zegt ze, overkomt meer dan de helft van de mensen op enig moment in hun leven. „Je loopt in een drukke winkelstraat en iemand roept je naam. Je ligt op de intensive care en je weet zeker dat je man je naam fluistert.”

Tien tot vijftien procent van de mensen hoort af en toe stemmen die ook nog andere dingen zeggen, meer dan alleen hun naam. En vier tot vijf procent van de mensen hoort váák stemmen, maandelijks, dagelijks, ieder uur. Iris Sommer: „Je hoeft er geen last van te hebben, sommige mensen geven er een paranormale verklaring aan. Die stemmen zijn dan gidsen of voorvaderen of engelen die je helpen en goede raad geven. Maar de mensen die wij zien voor behandeling hebben bijna altijd negatieve stemmen. Die vloeken en schelden en zeggen akelige dingen. Dat je slecht bent, en lelijk, en dat je niks kan. Dat je jezelf van kant moet maken.”

Niet dat je moet gaan moorden?

„Over het risico op geweld zegt onderzoek dat het bij mensen die alleen stemmen horen niet, of licht verhoogd is. Bij mensen die behalve de stemmen ook wanen hebben is de kans op geweld vier keer groter dan bij mensen zonder wanen. Maar dan nog gaat het om heel kleine aantallen. Mensen met stemmen en wanen zijn eerder slachtoffer van geweld dan andersom.”

Waar komen stemmen vandaan?

Sommer wijst boven-achter haar rechteroor, het gebied in de hersenen waar taal ervaren wordt. „Op het moment dat de stemmen gehoord worden zie je daar activiteit. Maar we zien ook” – nu wijst ze naar haar rechterslaap – „activiteit in de taalproductiegebieden, waar de woorden gemaakt worden. Stemmen horen is dus niet alleen passief luisteren, het is ook actief genereren van taal. Mensen zijn zich er vaak niet van bewust dat hun hersenen de stemmen zelf maken.”

Hoe komt dat?

„Misschien omdat we twee hersenhelften hebben. Tijdens het horen van stemmen is de rechterhelft heel actief, wat vreemd is, want die is niet dominant voor taal. Vloeken en schelden gaat er heel goed mee, of tellen, of een kinderrijmpje opzeggen. Maar geen complexe zinnen of vervoegingen. Dat klopt ook met de inhoud van de hallucinaties. Het zijn zelden interessante discussies. De rechterhelft is het simpele broertje dat in bedwang wordt gehouden door de linkerhelft, en als die remming wegvalt, zoals bij schizofrenie, krijgt dat broertje ineens babbels.”

Op jullie website laten jullie zien dat delen van het geheugencentrum vlak voor een hallucinatie actief worden.

„Ja, de inhoud van de hallucinaties komt daar vandaan, en het is altijd iets dat ooit indruk op je heeft gemaakt, net als in dromen. Iets dat je op televisie hebt gezien of dat je zelf beleefd hebt. Ons geheugen werkt zo dat iets dat met een emotionele lading is opgeslagen gemakkelijk naar boven komt. Hallucinaties gaan ook altijd over thema’s waar je echt mee zit. Dat je een slechte moeder bent, of dat degene op wie je verliefd bent jou niet ziet staan.”

Is het een bepaald type mens dat er vatbaar voor is?

„Bij schizofrenie, wat dus iets anders is dan stemmen horen, is er een erfelijke aanleg, en het interessante is dat sommige genen die voor schizofrenie coderen in hetzelfde gebied liggen als de genen voor auto-immuunziekten als MS en ALS en de ziekte van Crohn. Mensen met schizofrenie hebben daar een grotere kans op, en andersom hebben mensen met auto-immuunziekten een grotere kans op schizofrenie. Daarnaast zijn er omgevingsinvloeden: mishandeling, verwaarlozing, incest, pesten op school, drugsmisbruik – onze nederwiet is hartstikke gevaarlijk –, immigreren op jonge leeftijd, infecties op jonge leeftijd of tijdens de zwangerschap.”

Wanneer gaat stemmen horen over in een psychose?

„Als je de stemmen toeschrijft aan een duidelijke afzender, Jezus of Mohammed of het hoofd van de CIA. En als die afzender ook wat van je wil, dat je de wereld gaat redden. Waandenkbeelden.”

Gaan wanen vaak over terreur?

„Wanen gaan bijna altijd over dingen met een hoge urgentie, je móét iets, heel acuut, en ze worden gevoed door de cultuur waarin je leeft. En nu met al die dreiging van aanslagen is terreur zeker een thema voor mensen met schizofrenie.”

Maar op de stemmenpoli kunnen jullie dat soort dingen goed behandelen?

„Als je stemmen hoort, zonder wanen, en je hebt daar last van, dan kunnen we dat goed behandelen, met psychotherapie, meestal niet met medicijnen. Een psychose, dus stemmen én wanen, moet je vrijwel altijd behandelen met medicijnen, want uit zichzelf gaat die niet over en je kunt er al snel niet meer normaal mee functioneren. Bij mensen met schizofrenie is de psychose de easy part, die krijg je er meestal wel onder. De cognitieve achteruitgang en de lethargie die erbij horen zijn erger, want die kunnen we niet herstellen. Misschien moeten we er veel vroeger bij zijn, bij de eerste symptomen al, en als op school de prestaties achteruitgaan.”

Mensen met schizofrenie zijn zelden seriemoordenaars, zegt u, maar zijn seriemoordenaars wel vaak schizofreen?

„Mensen met schizofrenie hebben een normaal geweten, seriemoordenaars hebben vaak geen geweten. Dat zijn psychopaten. Dat is een heel andere stoornis.”