Frontaal in de aanval met een grap en een blog

De standup komiek die een politieke horzel werd, liet een kwart van de kiezers ‘Sodemieter op’ roepen. Daarom wil Beppe Grillo niet meeregeren, ook niet nu de Italiaanse premier Renzi hervormt. Maar een deel van zijn aanhang wil niet steeds nee zeggen. Bovendien botst zijn autoritaire populisme met zijn ideaal van directe democratie via internet.
Beppe Grillo spreekt zijn aanhang toe op een bijeenkomst in Rome. Foto: Vincenzo Tersigni/EPA

Sodemieter op. Tienduizenden jongeren schreeuwen het de wat gezette oudere man na die heen en weer loopt over het podium. Zijn rauwe stem slaat vaak over. Zijn dikke bos grijze krullen springt mee met zijn driftige stappen. In zijn rechterhand heeft hij een papier met aantekeningen, maar daar kijkt hij nauwelijks op. Hij heeft al zo vaak voor een groot publiek gestaan. In een onstuitbare spraakwaterval haalt de man, de dan 59-jarige komiek Beppe Grillo, uit naar de corrupte politici die schaamteloos in het parlement blijven zitten. Naar een overheid die zijn burgers in de steek laat. Naar partijen die zichzelf verrijken. Naast het podium staan twee grote zwarte banieren met een rode V. De mensen in het publiek maken het V-teken, en op tientallen pleinen elders in Italië gaan die dag ook de wijsvinger en middelvinger omhoog. De V van Vendetta (wraak) en Victoria (overwinning). Maar vooral de V van Vaffanculo. Sodemieter op. Porca puttana.

Die zaterdagmiddag in 2007 op de piazza Maggiore in Bologna is het begin van de politieke opmars van Beppe Grillo. Al jarenlang haalt hij in zijn theatershows uit naar bedrijven die de boel oplichten, naar politici die smeergeld aannemen. En sinds 2005 doet hij dat ook op een veelgelezen blog. De rode V komt prominent terug in het logo van de Vijfsterrenbeweging (M5S), de politieke beweging die Grillo in 2009 opricht. Maar de mensen op dat volgepakte plein komen niet alleen maar om Vaffanculo te zeggen. Grillo is niet louter anti-politiek.

„Ik heb me in 2007 aangesloten bij Grillo omdat zijn thema’s voor mij erg belangrijk waren’’, vertelt Luigi Di Maio, fractievoorzitter van M5S in de Kamer van Afgevaardigden. „Hij verzamelde handtekeningen voor drie essentiële maatregelen: geen veroordeelde politici in het parlement, maximaal twee zittingstermijnen voor een kamerlid, en de mogelijkheid om een voorkeurstem uit te brengen. Wij wilden de politici dwingen te luisteren naar het volk.’’

Grillo scheldt en maakt schunnige opmerkingen, verkoopt regelmatig halve waarheden voor hele. Zeker in die periode zetten de meeste media en vrijwel alle politici hem weg als een volksmenner, een charlatan, een crypto-fascist soms.

„Grillo breekt radicaal met de liturgie, ceremonies en retoriek van de politiek’’, zegt de filosoof Edoardo Greblo, die in een boek beschrijft hoe politiek de ‘anti-politiek’ van Grillo is. „Grillo provoceert bewust. Hij wil het politichese doorbreken, de vage nietszeggende formules van politici.’’

Als critici hem zijn populistische, drammerige stijl verwijten, antwoordt Grillo: het is ook theater. Hij onderstreept dat door voortdurend uit te roepen: Italiani! Zoals Mussolini een halve eeuw daarvoor, de fascistische dictator.

Hij zegt wat hij denkt

„Wat ik het meest in Grillo bewonder, is zijn oprechtheid’’, zegt Kamerlid Di Maio. „Grillo zegt altijd steeds wat hij denkt.’’

Alle Italianen weten dat Grillo niet snel een blad voor de mond neemt. Hij leert het vak als bijbaantje, terwijl hij een halfslachtige poging doet zijn brood te verdienen in de fabriek voor lasbranders van zijn vader of later als vertegenwoordiger in spijkerbroeken.

Zijn eerste grappen vuurt hij af als standup komiek in discotheken. Maar zijn carrière verloopt voorspoedig enhij wordt bekend van tv, ook al heeft al heeft de staatsomroep RAI regelmatig moeite met de politieke lading van zijn optredens. In 1986 maakt hij weer een vilein grapje. Premier Bettino Craxi, leider van de socialistische partij, is op staatsbezoek in China. Grillo verzint een telefoontje van een collega die de premier vraagt: ‘Zijn het daar allemaal socialisten?’ ‘Ja, waarom?’ ‘Als het allemaal socialisten zijn, van wie moeten ze dan stelen?’ 

De vertoornde Craxi zorgt ervoor dat Grillo jarenlang niet meer te zien is op de staatsomroep. Maar de nar heeft wel gelijk. Craxi vlucht in 1993 naar Tunesië, na beschuldigingen dat hij en zijn partij voor honderden miljoenen euro’s aan smeergeld hadden aangenomen. Zo krijgt Grillo ook gelijk als hij begin jaren negentig het telefoonbedrijf SIP aanklaagt wegens gerommel met de rekeningen voor seks- en astrologielijnen. En hij zet financiële experts voor schut in het Parmalatschandaal eind 2003, dan het grootste frauduleuze bankroet in Europa. Hij had daar al bijna twee jaar lang voor gewaarschuwd in zijn shows, nadat iemand uit het bedrijf hem had verteld dat er werd gesjoemeld.

Het versterkt de faam van Grillo als de komiek/activist die zegt wat anderen niet durven zeggen. In november 2005 is er weer zo’n moment. Grillo wil een advertentie plaatsen in Italiaanse kranten met de namen van parlementariërs die zijn veroordeeld, als ondersteuning voor zijn pleidooi om hen te schorsen. Alle kranten weigeren. Hij koopt dan een pagina (PDF) in de International Herald Tribune – de namen van de 23 parlementariërs staan daar overigens niet in, wel een link naar het blog waarop alles te vinden is.

Al heeft Grillo vaak gelijk gekregen met zijn kritiek, op één punt zag hij het helemaal verkeerd – zoals hij ook ruiterlijk heeft toegegeven. Nog in het begin van deze eeuw sloeg hij in een theatershow computers kapot met een grote hamer.

Onhandige apparaten: je print te veel, en wat op je oude floppies staat is niet meer te lezen. Maar zonder computers en internet was Grillo waarschijnlijk niet meer dan een grappige figurant gebleven. Het is juist door het web dat hij, vóór de verkiezingsoverwinning van Tsipras in Europa, de succesvolste ordeverstoorder in Europa werd.

Grillo heeft een webgoeroe: Gianroberto Casaleggio. Hij is eigenaar voor een bureau voor webmarketing in Milaan, en samen raken ze aan de praat over de mogelijkheden die het web biedt voor ongecensureerde informatie, voor participatie van burgers, voor directe democratie. De twee vullen elkaar aan in hun idealen. Casaleggio zet voor Grillo een blog op dat al snel een van de meestgelezen blogs ter wereld wordt. Facebook en Twitter volgen, YouTubefilmpjes. Van de – in 2004 gesneefde – Amerikaanse presidentskandidaat Howard Dean wordt het gebruik van Meetup afgekeken, een manier om via internet gelijkgestemden bij elkaar te brengen.

Dat blog was essentieel, schrijft Casaleggio (60) in antwoord op vragen – hij geeft vrijwel nooit interviews. Al deze sociale media „hebben de boodschap versterkt die Beppe Grillo al jarenlang in theaters verkondigde, over milieu, energie, de financiële sector, en over de mogelijkheid van een nieuwe wereld die is gebaseerd op het concept van delen en gemeenschap.’’

Casaleggio houdt niet van publiciteit en laat zich zelden zien. Maar zonder Casaleggio geen Grillo, zonder internet geen Vijfsterrenbeweging. Hij is als de achterkant van de maan, schrijven Italiaanse kranten. Nooit zichtbaar, altijd aanwezig. In een brief aan de Corriere schreef Casaleggio zelf: „Wie zich afvraagt wie er achter Grillo zit of wie verwijst naar ‘een obscuur marketingbureau’ wil ik verduidelijken dat ik nooit ‘achter’ Beppe Grillo heb gestaan, maar aan zijn zijde. Ik ben in wezen medeoprichter van deze beweging samen met hem.’’

Het blog wordt een plaats voor overwegend links activisme, met soms rare uitschieters als Grillo uithaalt naar immigranten. Internet wordt een politiek instrument op een manier zoals dat nergens eerder in Europa is gebruikt, ook niet door de Piratenpartijtjes in Duitsland, Zweden en Nederland. Kandidaat-kamerleden worden online gekozen. Streaming van partijbijeenkomsten (maar niet alle) moeten de beweging transparant maken. Dissidenten, ook parlementsleden, kunnen via een soort virtueel schervengericht uit de beweging worden gezet.

De idealen zijn groot, maar de kritiek ook. „Dit is de triomf van politiek als spektakel, van nietszeggende communicatie’’, zegt een voormalige medewerker van M5S die teleurgesteld is afgehaakt maar heeft getekend voor zijn zwijgen. Mediajournalist Federico Mello, die in een kritisch boek de „digitale dictatuur’’ hekelt van Grillo en Casaleggio, is veel harder. „Het is allemaal marketing. Er is geen politieke strategie, maar een commerciële. Ze kijken naar welk argument in de mode is, welke provocatie het best werkt op Facebook.’’

Grillo’s medestanders werpen die kritiek verre van zich. „Hij heeft iets fantastisch gedaan’’, zegt europarlementariër Ignazio Corrao. „Hij heeft jarenlang door Italië gereisd om mensen te doordringen van de noodzaak van een schoon parlement. Politici moeten dienstbaar zijn, niet genieten van hun privileges. We hebben in Italië jarenlang over verandering gesproken, maar er gebeurde nooit wat. Grillo heeft laten zien dat het kan, hij heeft een hele groep mensen om zich heen weten te verzamelen die het ook beu waren hoe het ging in Italië.’’

Een waar huzarenstukje dateert uit 2012. De M5S heeft op lokaal niveau een aantal steden gewonnen en hoopt nu op de regionale verkiezingen van ‘mafia-eiland’ Sicilië. Als om te laten zien dat niets onmogelijk is, besluit Grillo, dan 64 jaar, van het vasteland naar Sicilië te zwemmen: drie kilometer, een zeestraat waar volgens de oude Grieken de monsters Scylla en Charybdis huisden. Bij de regionale verkiezingen wordt M5S in één keer de grootste. Net Mao Tse Tung, zeggen zijn critici hierover. Dit waren toch echt drie kilometers, antwoordt zijn aanhang.

Voor zijn aanhangers is Grillo Nieuwe Politiek, in meerdere opzichten. In zijn afwijzing van ieder compromis met de bestaande partijen, links of rechts. In het gebruik van internet om mensen te mobiliseren en te betrekken bij de besluitvorming. En als persoon, een komiek die activist is geworden en de wetten van het theater gebruikt voor een politieke campagne, een zestiger die als een vader is voor zijn ‘ragazzi’, zoals hij zijn jonge volgelingen vaak noemt.

Grillo voelt dat hij iets te pakken heeft. In de aanloop naar de landelijke verkiezingen van 2013 trekt de schijnbaar onvermoeibare komiek het land door met een ‘tsunami-toer’. De oude garde wordt weggevaagd, belooft hij. Arrendentevi, is zijn nieuwe strijdkreet. „Geef je over. Jullie zijn omsingeld.’’

De M5S komt in één keer op 25 procent en wordt de grootste partij. Zo’n ingrijpende vernieuwing heeft Italië niet vaak gezien. De M5S aanhangers vieren het als een triomf van de directe democratie.

„Ik ben kandidaat geworden hoewel ik niemand van de nationale staf kende’’, vertelt Kamerlid Luigi Di Maio. „En nu ben ik vice-president van de Kamer naast anderen die al twintig jaar meelopen. Twintig jaar alleen maar politicus zijn. Wij hebben toegang tot de politiek mogelijk gemaakt voor normale mensen.’’ En we zitten ook niet in de politiek om rijk te worden, zegt hij in in één adem door. De parlementariërs storten de helft van hun salaris, zonder de vele extra’s ongeveer 10.000 euro bruto, in een fonds voor microkredieten voor beginnende ondernemers. Zoals filosoof Greblo zegt: „Grillo leeft vóór de politiek, niet van de politiek.’’

Maar de coalitie rondom de centrum-linkse Democratische partij krijgt meer stemmen, en die gaat regeren. Na een jaar voortmodderen wordt de jonge Matteo Renzi premier. Ook hij belooft hervormingen. Grillo vertrouwt het niet en geeft zijn parlementsleden opdracht te volharden in een frontale oppositie. Terwijl sommigen op deelonderwerpen mogelijkheden voor samenwerking zijn.

„Het is een fout van Grillo om te zeggen: totdat we de absolute meerderheid hebben blijven we een waakhond die alleen maar kijkt, observeert, controleert. Grillo zegt dat hij zich niet wil compromitteren’’, zegt Greblo. „M5S is aan het experimenteren. De oude manier van werken functioneert niet meer, en ze proberen van alles uit. Maar je moet niet alleen maar willen toekijken. Het hoort bij de politiek dat je je handen vuil maakt.’’

Na de éclatante winst van 2013 komt een moeilijke periode. Kiezers klagen dat ze niet op de partij hebben gestemd om die alleen maar nee te horen zeggen. En intern groeit de kritiek op de strakke, autoritaire manier waarop Grillo en Casaleggio de partij in handen houden. In het refrein van de hymne van de beweging staat:

We zijn geen partij, we zijn geen kaste, We zijn burgers en basta. Iedere stem telt voor één!

Maar duidelijk is dat de stem van twee mensen het zwaarste telt. Sommige parlementariërs lopen zelf weg, anderen worden uit de partij gezet.

„We werden buitengewoon streng gecontroleerd’’, vertelt Paola Pinna, een van de Kamerleden die uit de beweging zijn gezet. „Er was nauwelijks interne discussie. Soms kwamen de instructies voor de fractie nog voordat de beraadslaging begon van de mensen die het blog van Grillo beheren. Toen ik begon, hoopte ik dat wij zouden proberen de anderen te besmetten’ met onze ideeën. Maar wat ik in de praktijk zie is vooral angst dat de anderen ons besmetten.’’

Hoort erbij, vindt Casaleggio. Hij stelt dat Grillo en hij nauwelijks invloed hebben gehad op de keuze van de kandidaten. Maar „de vijfsterrenbeweging heeft regels, een programma. Als je je hebt laten verkiezen en die niet respecteert, heeft het geen zin dat je er deel van uitmaakt. Dat heeft met niets te maken met een autoritaire opstelling. Het is alsof een agent autoritair is als hij iemand beboet die door rood rijdt.’’ Waarbij critici aantekenen dat het Grillo en Casaleggio zijn die bepalen wat geldt als ‘door rood rijden’. Zij hebben de naam van de beweging en het blog als merk gedeponeerd.

M5S „wordt gepresenteerd als een beweging zonder leider’’, zegt de weggestuurde parlementariër Paolo Pinna. „Maar het is precies tegenovergesteld. De leiders zijn Grillo en Casaleggio. Zij hebben het laatste woord over alles.’’

Medestanders van Grillo zeggen de redenering wel te kunnen volgen. Nieuwe politiek impliceert andere regels. Het idee van representatieve democratie, met een afgevaardigde die een mandaat krijgt van de kiezer, staat onder druk. Een parlementslid wordt veel letterlijk uitvoerder van de wil van de kiezers, die via referenda en andere stemmingen keer of keer aangeven wat ze ergens van vinden.

„Andere partijen vragen nooit wat aan de kiezers, de besluiten worden door het partijbestuur genomen’’, zegt europarlementariër Ignazio Correo. „Wij willen onze kiezers bevragen, van hen horen welke besluiten te nemen. Dat gaat soms moeilijk. Maar Rome is niet op een dag gebouwd. We moeten ergens beginnen. Dit is het begin van iets nieuws.’’

Dat Grillo niet in het parlement zit en van afstand zijn ‘ragazzi’ aanstuurt, is voor veel parlementariërs niet zo’n probleem. Grillo vindt dat hij zelf niet in het parlement kan zitten omdat hij in 1981 is veroordeeld wegens dood door schuld na een ernstig verkeersongeluk.

Luigi Di Maio stelt dat het parlement minder belangrijk is geworden. „Het belangrijkste gebeurt niet in het parlement. De fractie is maar een deel van de beweging. Het leven van de burgers worden veel eerder verbeterd door onze burgemeesters, onze lokale groepen, die met referenda en bezwaarschriften foute plannen stoppen. De leider hoeft niet in parlement te zijn, je komt tegenwoordig op een andere manier en op andere plaatsen voor de burger op. De grote kracht van Grillo is juist dat hij zich niet kandidaat heeft gesteld, niet naar een machtspositie heeft gestreefd, maar het mogelijk heeft gemaakt dat veel nieuwe mensen in de politiek zijn gekomen.”