Zwitserland bergafwaarts

De Zwitserse voorspoed is gebouwd op export, banken en een open economie. Maar nu is de frank ineens veel duurder, zijn de banken in opspraak en wordt de migratie beperkt. „Het lijkt wel 9/11.”

Illustratie Pepijn Barnard en Roland Blokhuizen

‘Onze boekhouder kwam plots mijn kamer binnen en zei: Carl, er is iets ergs aan de hand!” Directeur Carl Elsener van de Zwitserse zakmessenfabrikant Victorinox weet nog precies waar hij was op 15 januari, toen de Zwitserse centrale bank besloot om de koppeling tussen de frank en de euro los te laten. De twee snelden naar een scherm waarop de koersstijging live te zien was.

„Er leek geen eind aan te komen, op een gegeven moment ging de frank richting 1,05 euro. Rampzalig.” Kort daarvoor was dat 0,83 euro. Nu stabiliseert de koers zich rond 0,95 euro, maar dan nog is Zwitserland in één klap bijna 15 procent duurder geworden. En het was al niet goedkoop. „Ik maak me veel zorgen”, zegt Elsener. „Het is van een andere orde dan de aanslagen van 9/11, maar de impact op bedrijven doet er zeker aan denken.”

Op het eerste gezicht is daar weinig van te merken. De treinen rijden stipt op tijd, de winkelstraten zijn doordeweeks lekker druk, na sneeuwbuien worden de wegen meteen weer blinkend schoongeveegd. Op straat klinkt constant het vrolijke „Grüezi”.

Bovenop de dure frank kwam vorige week het Swissleaks-schandaal, waarbij uitkwam hoe de Zwitserse tak van de Britse bank HSBC klanten helpt met belastingontwijking en andere schimmige zaakjes. Dat soort onthullingen doet de Zwitserse bankensector geen goed. En dan wil de regering, gedwongen door een referendumuitslag, ook nog de arbeidsmigratie beperken. Laten export, banken en een open economie nou net de fundamenten onder het Zwitserse succes zijn.

Zwitserser dan Victorinox wordt het niet: het bedrijf (omzet bijna een half miljard euro, 2.000 werknemers) ligt in het kanton Schwyz, ingeklemd tussen besneeuwde bergen. Het familiebedrijf werd groot met Zwitserse zakmessen en maakt ook horloges, jassen en tassen. Elsener heeft een nette scheiding in het grijze haar, een rollende ‘r’ en draagt een iets te grote wollen trui. Hij is rustig, bescheiden, vriendelijk. Niet een man van de theatrale overdrijving. „Maar er is de laatste tijd wel erg veel slecht nieuws over Zwitserland.”

De gevolgen van de dure frank zijn nu al merkbaar. Het meest directe slachtoffer is het toerisme: wie gaat er nog wintersporten nu het er nog duurder is geworden dan het al was? „De toeristenindustrie kan niet even een deel van de productie naar het buitenland verplaatsen: alles is lokaal, en het is erg arbeidsintensief”, zegt Urs Eberhard, plaatsvervangend directeur van de Zwitserse toerismebond. „Het is nu nog lastig te kwantificeren, het seizoen is nog bezig. Maar uit het verleden weten we dat 10 procent stijging van de frank zo’n 9 procent minder toeristen uit Europa oplevert. Bij Nederlanders is dat effect zelfs groter. We horen nu al verontrustend vaak dat bezoekers die al 15 jaar in Zwitserland komen hun vakanties hebben afgezegd.”

Het is ook begrijpelijk waarom. Simpele tweesterrenhotels kosten er ruim 100 euro per nacht. Voor een cappuccino ben je zo 5 euro kwijt. Op de Big Mac-index van weekblad The Economist, die de overwaardering van valuta probeert te meten, staat Zwitserland stijf bovenaan. De dubbele hamburger kost er omgerekend 6,51 euro, duurder dan waar dan ook. Dan worden Oostenrijk en Frankrijk ineens wel erg aantrekkelijke vakantiebestemmingen.

„En bovendien: minder toeristen is niet alleen slecht voor hotels en restaurants”, zegt onderzoeker Fabian Schnell van Economiesuisse, de belangrijkste werkgeversorganisatie. Niet alleen de export zal dalen, maar via de toeristen ook de lokale consumptie. Victorinox verkoopt 80 procent van zijn zakmessen die het in Zwitserland wegzet aan toeristen, iets vergelijkbaars geldt voor grote chocoladefabrikanten, zoals Lindt. De vrees voor een recessie neemt toe, al wordt er voor 2015 nog een klein plusje verwacht van ongeveer een half procent.

Dutch disease

„Zwitserland lijdt aan een nieuw soort Dutch disease”, zegt Andreas Christen, analist van de bank Credit Suisse. Die term komt uit de jaren zestig, toen de gulden extreem duur werd door het net ontdekte aardgas in Nederland. „Als je ‘aardgas’ omruilt voor ‘politieke stabiliteit’, hebben wij nu precies hetzelfde.” Investeerders zien in Zwitserland een veilige haven, waardoor de munt zo duur wordt. De Hollandse ziekte leidde destijds tot een slechtere concurrentiepositie, dalende export en groeiende werkloosheid.

Het Swissleaks-schandaal, waarbij details over klanten van HSBC uitlekten, past naadloos in de erodering van het bankgeheim, lang een van de grote voordelen van Zwitserse banken. In 2009 al werd het bankgeheim onder internationale druk behoorlijk ingeperkt, zodat belastingontduiking door buitenlandse rekeninghouders kon worden tegengegaan. Moreel veel voor te zeggen, maar slecht voor de Zwitserse banken. De grote banken en vermogensbeheerders willen niets kwijt over Swissleaks zolang het onderzoek loopt. Maar wat slecht is voor de banken, is in de regel ook niet goed voor Zwitserland. De grootste Zwitserse bank UBS stelde begin februari zijn winstverwachting voor 2015 met bijna 1 miljard euro naar beneden bij.

Niet alle sectoren worden even zwaar geraakt. Belangrijke Zwitserse bedrijfstakken, zoals de farmaceutische industrie, luxe horlogemakers en de machinebouw, hebben hoge marges, die kunnen wel wat hebben. Maar ook farmaceut Novartis maakte in januari bekend dat het problemen verwacht, en voerde prijsverlagingen door. En de machinebouwers concurreren veelal met Duitse fabrieken, die fors goedkoper zijn geworden. „We hebben al bezorgde klanten aan de lijn gehad die hun horloge in december hebben besteld, en nu pas hoefden te betalen. Die zijn ineens 15 procent duurder uit”, zegt Claude Greisler, horlogeontwerper bij het merk Armin Strom. Die horloges kosten soms meer dan een ton, dus dat scheelt nogal.

Eurosink-reisen

Er zijn ook voordelen van een dure frank. Reisbureaus stunten met ‘Eurosink-reisen’ met Europese luchtvaartmaatschappijen (veel Zwitsers noemen het de eurodaling, niet de frankstijging). Op het televisiejournaal zijn beelden te zien van Zwitsers die tassen vol goedkope boodschappen uit Duitsland de grens over slepen. Een bedrijf als Victorinox koopt het metaal voor zijn zakmessen in Duitsland en Frankrijk, dat is nu goedkoper. „Dat is maar 10 procent van onze kosten helaas”, zegt Elsener. Zwitsers exporteren veel meer dan ze importeren: ze hebben een van de positiefste handelsbalansen ter wereld. „Importeurs van dure goederen als auto’s kunnen profiteren. Maar veel Zwitsers hebben in 2011 bij de vorige grote koersstijging al een auto gekocht. Het is nu te vroeg voor een nieuwe”, zegt Christen van Credit Suisse.

De oplossing? „We zullen harder moeten werken om concurrerend te zijn”, zegt Carl Elsener van Victorinox. „Onze producten moeten zo goed zijn dat ze de hogere prijs rechtvaardigen. Op zich is een dure frank niets nieuws. Het is de laatste jaren een goede motivatie geweest: een reden om niet tevreden achterover te leunen. We hebben aan een land als Frankrijk kunnen zien wat er mis kan gaan als dat wél gebeurt. Tragisch.” De druk om te innoveren heeft Zwitserland tot nu toe veel goeds opgeleverd: ze hebben waarschijnlijk mede daardoor zulke innovatieve bedrijven ontwikkeld: concurreren op prijs was lastiger dan concurreren op kwaliteit.

Zelfs Urs Eberhard van de toerismebond ziet kansen. „Je merkt dat ondernemers nu gedwongen zijn om creatiever te worden. Waarom zou je bepaalde zaken niet inkopen met meerdere hotels tegelijk? Waarom heeft elk hotel een eigen wasserette nodig? Hotels werken vaker samen met gemeenten om gasten gratis openbaar vervoer aan te bieden bij een verblijf. Deze tegenslag kan de sector op termijn sterker maken. We vragen niemand om hulp, we moeten nu gewoon zelf nog beter duidelijk maken wat ons land uniek maakt voor toeristen.’

De Zwitsers vertrouwen op zichzelf voor een oplossing. Dat blijkt ook uit hun politieke klimaat. Een deel van de problemen komt doordat Zwitserland geen invloed heeft op wat er in de EU en de eurozone gebeurt. De frank was niet zo hard gestegen zonder problemen met de euro, daardoor zoeken veel beleggers hun toevlucht in franken. De euro is een onderwerp waar Zwitserland niets over mag beslissen. Die machteloosheid zou kunnen leiden tot een debat over meer betrokkenheid bij Europese besluitvorming. Zo niet in Zwitserland, trots op zijn neutrale status als het is. Nadenken over lidmaatschap van de EU is voorbehouden aan marginale denktanks, er is geen serieus debat.

De Zwitsers rooien het zelf wel

Sterker: er is eerder een tegengestelde beweging. Vorige week presenteerde de regering een plan om arbeidsimmigratie te beperken, ook van hoogopgeleide EU-burgers. Daartoe werd de regering aangezet door de uitslag van een referendum in 2014. De Zwitsers rooien het zelf wel, lijkt een meerderheid te vinden. Dat inperken van migratie leidt tot spanningen met de EU; dat is namelijk in strijd met het vrije verkeer van personen. Sancties dreigen als de plannen doorgaan. „Ook daarover hebben wij zorgen”, zegt Fabian Schell van Economiesuisse. „Immigratie is immers belangrijk voor het bedrijfsleven, net als een goede band met de EU.” Volgens Credit Suisse zijn er al tekenen dat investeringen in het land afnemen vanwege de nieuwe wet.

„De timing van al deze problemen is wel erg beroerd”, zegt Carl Elsener van Victorinox. „In de jaren na 9/11 ging het bij ons erg slecht. Daarna kwam de financiële crisis in 2008, toen de eurocrisis in 2011, en nu weer dit. Maar we zijn een familiebedrijf, dus van de lange termijn. En als er iets zeker is: alles gaat met slingerbewegingen, trends komen en gaan. Wat omhoog gaat, komt vanzelf naar beneden.” Elsener heeft het dan over de koers van de frank. Maar die tegeltjeswijsheid kan ook voor het Zwitserse economische succes gaan gelden, erkent hij. „We moeten er de komende tijd erg hard aan werken dat het hier zo goed blijft als nu.”