Religie is een handig etiket, meer niet

Er zijn twee problemen met de term ‘religieus geweld’. Namelijk: wat is geweld? En: wat is religieus? Over dat laatste is de meeste discussie. Want het is twijfelachtig of je de factor ‘godsdienst’ als verklaring van gedrag goed kunt onderscheiden van andere, ‘culturele’ factoren en motieven.

Want dan moet er toch iets zijn dat alle aanhangers van één geloof gemeenschappelijk hebben, en dat hun handelen ingrijpend bepaalt. Eén drive, één essentie voor alle moslims, christenen of boeddhisten. Wie van buiten tegen religie aankijkt ziet: zo’n essentie bestaat helemaal niet.

Kijk naar de geschiedenis: het christendom van nu lijkt alleen oppervlakkig op het christendom van bijvoorbeeld de apostel Paulus of dat van een middeleeuwse boer. Een echte christen in de eenentwintigste eeuw lijkt in zijn wereldbeeld en denken meer op een ongelovige tijdgenoot dan op een echte christen uit – zeg – de zevende eeuw.

En kijk naar het hier en nu. Overal is variatie. Een vage rechtvaardiging van een algemeen etiket is altijd wel te vinden. Wie bijvoorbeeld naar het oosten bidt en gelooft dat Mohammed het ultieme woord van Allah heeft gekregen, mag best als ‘moslim’ worden beschouwd. Maar verder? Wereldbeeld, motivaties en dromen van een moslim uit Nganjuk, Java zullen niet erg lijken op die van een moslim in Dearborn, Michigan.

In zijn historische essay over de zeitgemäße vraag ‘is de islam agressief?’ maakt Dirk Vlasblom korte metten met deze etikettenkwestie. „Religies hebben geen karaktereigenschappen; ze bestaan niet los van mensen en buiten de sociale verhoudingen van hun tijd”, oordeelt hij. Als je iets algemeens over de agressie van de islam wilt zeggen, moet je kijken naar de motieven die in grote veroveringen van de islam dominant waren, schrijft hij. En die motieven waren niet zo héél religieus.

Ja, als moslims nu in overgrote meerderheid die éne agressieve vorm van jihad-salafisme zouden gaan aanhangen, ja, dan zou je kunnen zeggen dat ‘de huidige islam’ die agressieve kenmerken heeft. Maar dat is niet het geval. En dan zou dat nog steeds niet de essentie zijn van al die andere vormen van islam uit het verleden.