Italiaanse salamander is niet meer welkom op de Veluwe

Op de Veluwe leven Italiaanse kamsalamanders die paren met inheemse salamanders. Nederlandse biologen willen de exoten ‘wegvangen’. Vakgenoten zijn kritisch.

Foto Wikimedia Commons

Exotenalarm op de Veluwe. In een paar poelen ten westen van Apeldoorn leven Italiaanse kamsalamanders, en die horen daar niet. Zo’n Italiaanse salamander paart soms met inheemse kamsalamanders, en ze krijgen samen vruchtbare jongen. „De Nederlandse genenpoel raakt zo langzaamaan vervuild met Italiaans DNA.”

Dat schreven onderzoekers van het Naturalis Biodiversity Center in Leiden en RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland) vorige week in het tijdschrift Biological Conservation (11 februari). Ze pleiten ervoor de Italiaanse kamsalamanders van de Veluwe te verwijderen.

Op het oog zijn de twee salamandersoorten nauwelijks uit elkaar te houden. De inheemse salamander Triturus cristatus heeft een wrattige huid, een scherpe tekening op zijn buik en witte spikkels op zijn flanken. De Italiaanse exoot Triturus carnifex heeft een nét wat vager buikpatroon en ietsje minder spikkels. Vrouwtjes en larven dragen een felgele streep van nek tot staarttip.

Kruisingen tussen de twee soorten zijn in het veld al helemaal niet te herkennen. Alleen met DNA-onderzoek is vast te stellen of een salamander ‘puur’ is of een bastaard. De biologen bemonsterden salamanders uit elf poelen. In drie poelen leefden uitsluitend Italiaanse kamsalamanders, in één poel louter inheemse. De overige zeven poelen werden bewoond door salamanders van gemengde afkomst.

De vermenging is een probleem, vinden de onderzoekers. De kamsalamander staat op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten. De verspreiding van Italiaans DNA onder Nederlandse salamanders moet daarom voorkomen worden. In hun artikel bespreken ze alvast in ferme taal de voors en tegens van „het zuiveren van het genetisch vervuilde gebied van buitenlandse genen”.

Er bestaat in Nederland geen algemeen exotenbeleid. Sommige worden aangepakt, andere met rust gelaten. Het Team Invasieve Exoten van het Ministerie van Economische Zaken bepaalt per exoot of hij overlast veroorzaakt, inheemse diersoorten verdringt en of bestrijding van de exoot haalbaar en betaalbaar is. De studie naar kamsalamanders op de Veluwe is mede door het Team Invasieve Exoten betaald.

Maar vormt de Italiaanse kamsalamander wel een bedreiging voor de Nederlandse? En is het erg als de twee salamandersoorten met elkaar paren? „Ik weet niet of ik moet lachen of huilen”, reageert Ken Thompson. Thomspon is een Britse ecoloog en auteur van een boek over exoten. „De onderzoekers geven geen enkele reden waarom vermenging een probleem is.”

Han Olff, hoogleraar ecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is genuanceerder. „Er is wat voor te zeggen om oorspronkelijke genetische variatie te beschermen”, zegt Olff. „Door vermenging verliezen kamsalamanders misschien soorteigenschappen die uniek zijn voor het Nederlandse klimaat en omgeving. Aan de andere kant zijn salamanders misschien gebaat bij nieuw genetisch materiaal. Op grond van dit onderzoek zou ik niet direct overgaan tot uitroeiing van Italiaanse kamsalamanders.”

„Er hoeven geen salamanders doodgemaakt te worden”, reageert Willem Meilink, eerste auteur van het artikel en tegenwoordig promovendus aan de Britse University of Salford. „We zouden ook een ‘wegvangdag’ met vrijwilligers kunnen organiseren.”

Niemand weet hoe de Italiaanse kamsalamander naar de Veluwe kwam. De eerste melding stamt uit 1999. Misschien ontsnapten ze in de jaren 70 uit de vijvers van een tuincentrum bij Vaassen (Zeitschrift für Feldherpetologie, 2002). Of misschien kropen ze uit de siervijvers op het landgoed rond paleis Het Loo.

Hoe dan ook: op de Veluwe kwamen de twee salamandersoorten elkaar tegen. Meilink vreest dat hun hybride nakomelingen geen beschermde status genieten. De inheemse kamsalamander moet puur blijven, vindt Meilink.„Anders heeft de Nederlandse staat gefaald in het beschermen van cristatus.”

Thompson werpt tegen dat ook de Italiaanse kamsalamander een kwetsbare diersoort is. In de bedding van de rivier de Po zijn populaties uitgestorven. En ook in Montenegro en op de Balkan neemt de salamander af. „Als je besluit om Nederland van carnifex te zuiveren, open je in feite de jacht op een Europese soort die in grote delen van zijn leefgebied beschermd is”, zegt Thompson.

Daarbij: is er wel sprake van verdringing? Rukken de Italiaanse salamanders op ten koste van de Nederlandse? Ook dat is onduidelijk. Goede tellingen ontbreken. „Of verdringing [..] plaatsvindt, is onbekend”, schreven de onderzoekers zelf. Op de enige plek waar de leefgebieden van de twee salamandersoorten aan elkaar grenzen, in Oostenrijk en het zuidoosten van Duitsland, verdringt de ene soort de andere niet, maar kruisen ze.

En toch bestempelen de onderzoekers de Italiaanse salamander als invasief. Meilink spreekt van poelen die worden ‘overgenomen’ en een ‘strijd op de Veluwe’. Hij wijst op een poel waarin salamanders genetisch overwegend Italiaans zijn, met een vleugje Nederlands DNA. „Als de Italiaan de inheemse salamander niet had verdrongen, zou je dat DNA-spoor niet terugvinden.”

Opvallend genoeg lieten Meilinks oud-collega’s van Naturalis deze week in Biological Journal of the Linnean Society zien dat inheemse kamsalamanders afstammen van een populatie salamanders die ten tijde van de laatste IJstijd in de Karpaten leefden. „Cristatus had gewoon geluk”, zegt Thompson. „Deze salamander leefde in de meest noordelijke ijsvrije enclave. Toen de ijskappen smolten, had hij een voorsprong op de rest. Als de geschiedenis iets anders was gelopen, zou carnifex nu de ‘inheemse’ Nederlandse kamsalamander zijn geweest.”