Gele letters, rode cirkels en reptielen… Complot? Toeval?

Een klassieke wijsheid uit het tijdperk van de verschoten regenjas en het journalistencafé: beter goed gejat dan slecht verzonnen. We nemen er nog een.

Maar anno 2015 is dat toch wat lastiger.

NRC Handelsblad bracht maandag een stuk over complotdenkers op de pagina Media (Het zal wel weer verzonnen zijn, 16 februari), die sterk leek op een voorpaginastuk van het Leidse universiteitsblad Mare ruim een week eerder (Alles is een hoax, 5 februari).

Aanleiding voor het stuk in Mare: de actie van de Delftse student Tarik Z, die met een boodschap voor de samenleving het NOS Journaal opzocht. NRC Handelsblad was ermee aan de slag gegaan na de aanslag op Charlie Hebdo.

Hoofdredacteur Frank Provoost van Mare klaagde, nadat zijn redactie zich er eerst al vrolijk over had gemaakt op Twitter. Dit ging toch echt te ver.

Aha, een familieruzie. Bij Mare komt immers een lange stroom NRC-redacteuren vandaan, onder anderen Gijsbert van Es, Bart Funnekotter, Hester van Santen, Ron Rijghard, Gretha Pama, Frank Vermeulen en Folkert Jensma. Momentje transparantie: de ombudsman komt van het Amsterdamse Folia.

Inspiratie opdoen uit andermans werk is niks bijzonders in de journalistiek. Min of meer hetzelfde bedenken ook niet; niet alleen grote geesten denken hetzelfde. Zo heeft NRC Handelsblad de bijlage Opinie & Debat (eerst) en de Volkskrant pagina’s Opinie & Debat (later). Ligt ergens ook wel voor de hand, voor een rubriek met opinies en debatten.

De mediaredactie had deze pagina van Mare op klein formaat aan de studio van de krant laten zien als voorbeeld: zoiets willen wij ook. Vraag is dan hoe rekkelijk of precies wordt dat vervolgens geïnterpreteerd en in de krant gezet?

In dit geval: te letterlijk. De overeenkomsten waren frappant. Er waren niet alleen de gele markerstrepen, ook gele letters die een verborgen boodschap vormden (in Mare een andere dan in NRC, dat wel), de rood omcirkelde woorden en mededelingen in de kantlijn.

Zo meldde Mare „is allang bewezen” bij het bericht dat „de wereld door als mensen vermomde buitenaardse hagedissen wordt geregeerd”. NRC Handelsblad zette een rood cirkeltje om de constatering dat volgens sommige complotdenkers „de wereld wordt geregeerd door buitenaardse reptielen”. Met een rode lijn naar het commentaar „is bewezen”.

De hagedissen of reptielen kwamen ook nog eens uit dezelfde bron: de „sociaal psycholoog” (Mare) of „complotpsycholoog” (NRC, mooi vak) Jan-Willem van Prooijen. Ook media-onderzoeker Peter Burger duikt in beide stukken op.

Complot? Die inhoudelijke overeenkomsten zijn puur toeval, zegt de auteur van het NRC-stuk, Sheila Kamerman. Of beter: de wereld van complotpsychologen is nu eenmaal klein. Zij had haar bronnen gebeld en het stuk al geschreven, zegt zij, nog voordat ze het Mare-stuk onder ogen kreeg. De buitenaardse hagedissen liepen langs gescheiden evolutionaire paden de kranten in.

Maar de vormgeving werd wél van Mare afgekeken, zoals ze op school zeggen.

Niet zozeer het laten oplichten van tekst met een gekleurde marker; dat doet NRC Handelsblad zelf ook al jaren, bijvoorbeeld bij de regeringsverklaring van het kabinet. Maar wel de gele letters, rode cirkels, de verwijzingen, het hele plaatje.

Ja, dit was „te letterlijk”, zegt chef media Stijn Bronzwaer, die dat inmiddels aan Mare heeft laten weten. De vorm van Mare was louter bedoeld als inspiratie.

En die verborgen boodschap? (In NRC onder andere: „Ik ben Charlie”, eerste kolom)? Zelf verzonnen door een redacteur van de studio, die het origineel in Mare alleen zo klein had gezien dat de boodschap dáár hem niet was opgevallen. Anders had hij ook het kantlijncommentaar „is bewezen’’, een suggestie van de redactie, niet gedaan, zegt hij, maar iets anders gezocht.

Mag zoiets? De regel is dat de krant een bron vermeldt als een vormvoorbeeld nauw wordt gevolgd of erop varieert, zegt chef studio Marien Jonkers. Bij bewerkte illustraties bijvoorbeeld, of bij parodieën op een logo of beeldmerk. Er staat dan bij „vrij naar…” Dat had hier ook moeten gebeuren, zegt hij.

Waarom werd dat vergeten? Een complotgevoelig hagedissenbrein zou vermoedelijk denken: omdat Mare geen Disney of Shell is, die binnen 24 uur de woede van een Amerikaans advocatenkantoor op de krant kunnen loslaten.

Hoe dan ook, ook kleintjes moet je netjes nadoen. Nog beter: verzin zelf iets.