Plagiaat in het kwadraat

Katrijn van Giel fotografeerde op verzoek van deze krant kunstwerken die geïnspireerd zijn door een foto van haar. Ze vocht het kopiëren van deze foto bij de rechter aan.

Claudia Radulescu: Zonder titel, 2015

Soms moet fotografe Katrijn van Giel even slikken, zoals bij het werk van Alison Engels. Het is een kaartenmolen waarin ansichtkaarten zitten met daarop de foto die Van Giel in 2010 maakte van de Belgische politicus Jean-Marie Dedecker. Nergens een naamsvermelding. Wel een citaat van Andy Warhol over appropriation art, kunst waarbij reeds bestaande voorwerpen worden hergebruikt.

Commentaar wil Van Giel echter niet geven. Sinds ze de bekende Belgische kunstenaar Luc Tuymans met succes heeft aangeklaagd wegens het plagiëren van haar foto, hult ze zich in stilzwijgen. Wel wilde ze voor deze krant de expo fotograferen die naar aanleiding van de veroordeling van Tuymans wordt georganiseerd. 140 kunstenaars tonen vanaf vandaag in Antwerpen werken die zijn geïnspireerd door de inmiddels beruchte foto. Een ludiek protest. Terwijl kunstenaars gisteren hun bijdragen binnenbrachten, wandelde Van Giel als anonieme fotografe de galerie binnen.

De organisatoren benadrukten vanaf het begin dat het niet de bedoeling is de fotografe te beschimpen of afbreuk te doen aan de kwaliteit van haar foto. De expo is „een antwoord in beelden” op de uitspraak van de rechter. Die is volgens hen gebaseerd op een totaal verouderd idee over kunst. Het hergebruiken van beelden uit massamedia is al decennia gemeengoed in de kunst. Organisator Tom Liekens: „Net zoals impressionisten een specifieke lichtinval opmerkten, ziet een kunstenaar als Tuymans bepaalde beelden en gaat daarmee aan de slag.” De schilder ontkent niet dat de foto van Van Giel, die in de krant de Standaard verscheen, de inspiratiebron was voor A Belgian Politician. Volgens hem is zijn schilderij echter een parodie; de foto illustreerde een nieuwsgebeurtenis, zijn werk is, onder meer door de titel, een bijtend politiek commentaar. Liekens: „Het is jammer dat een rechter moest bepalen of Tuymans schilderij plagiaat was of niet. Kunst en humor zijn net twee dingen die je moeilijk in wetten kunt gieten.”

Het valt op hoe enthousiast de Belgische kunstscene steun betuigt aan Tuymans. De organisatoren schreven 180 kunstenaars aan. In twee weken tijd en zonder budget maakten 140 daarvan, meestal nieuwe, werken. Sommigen bleven dicht bij het origineel; Pjeroo Roobjee maakte zelf een portret. In veel werken is, net als bij A Belgian Politician, de hand van de maker direct herkenbaar: zo presenteert Jan Fabre cibachrome afdrukken van zowel de foto als het schilderij – bijna identiek want beide volledig ingekleurd met blauwe balpen. Maar op de expostie zien we Dedecker ook als voyeur en uitgevoerd als borduurwerk. Bij Readymade van Tom Vansant moet zelfs de fotografe glimlachen. Het is een broodrooster die haar foto op toast brandt. Conceptueel kunstenaar Kurt Ryslavy pleit, als enige, tegen absolute artistieke vrijheid. Hij hing statements op over kunstenaars die „als gentlemen’s agreement” een overeenkomst troffen met fotografen wier werk ze gebruikten.

„Ik ben blij dat er veel humor, speelsheid en relativering in de beelden zit”, zegt mede-organisator en kunstenaar Lieven Segers. Het debat werd scherp gevoerd. Hij hoopt dat door de werken, die niet te koop zijn, op een meer „ontspannen manier naar het thema en de situatie kan worden gekeken.”

Terwijl Van Giel een cartoon fotografeert, wandelt een van de organisatoren op haar af: „Werk je ook voor andere kranten?” Er valt een stilte. Dan vervolgt hij, „Een journalist vraagt of we foto’s van inzendingen kunnen sturen. Die met mijn iPhone zijn nooit zo goed.”