‘Immoreel, als we nu de benen zouden nemen’

Shell heeft Nigeria veel goeds gebracht, maar ook zware vervuiling. Oliediefstal is de grootste frustratie voor de vertrekkende topman.

Olieveld Cawthorne Channel van Shell in de Niger-delta. Scheidend topman Mutiu Sunmonu van SPDC: „We hebben er zelf ook goed aan verdiend.” Pius Utomi Ekpei / AFP

Kolossale vervuiling in de Niger-delta. Massale diefstal van ruwe olie. Schoonmaakkosten die tot boven een miljard dollar kunnen oplopen. Je vraagt je af wat oliemaatschappij Shell eigenlijk nog in Nigeria te zoeken heeft?

In de zeven jaar dat hij leiding heeft gegeven aan Shell SPDC, de joint venture van de olie- en gasmaatschappij in Nigeria, heeft Mutiu Sunmonu de vraag tientallen keren moeten beantwoorden. In een afscheidsinterview in Den Haag, zegt hij op stellige toon: „Shell zit al meer dan vijftig jaar in Nigeria. We hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de welvaart van het land. Jazeker, we hebben er ook zelf goed aan verdiend. Ik zou het immoreel vinden als we nu de benen zouden nemen. Zo van: we hebben ons geld verdiend, maar nu wordt het ons te moeilijk.”

Dus vertrek is geen optie?

„Wie zou de plaats van Shell moeten innemen? Een andere oliemaatschappij? Of zouden we de zaak gewoon moeten stilleggen? Dat zou de situatie in Nigeria alleen maar erger maken. Meer onrust, minder inkomsten voor de overheid. Wij denken dat we een verschil kunnen maken, dat we bij kunnen dragen aan de stabiliteit in de delta en good governance in het land.”

De vervuiling van de Niger-delta heeft SPDC 70 miljoen euro gekost, en de uiteindelijke kosten zouden een veelvoud kunnen zijn, zegt oud-ambassadeur Bert Ronhaar die bemiddelt in het conflict.

„Als hij het heeft over het Ogoni-gebied, waarover de VN hebben gerapporteerd, heeft hij gelijk. De Bodo-gemeenschap waarmee nu geschikt is, vormt een klein deel van de bevolking in het Ogoni-gebied. Het VN-rapport spreekt van een grootscheepse schoonmaakoperatie.”

Hoeveel meer geld is daarmee gemoeid?

„Heel veel meer. De VN schatten 1 miljard dollar. Maar wat erg belangrijk is: dit is niet het gevolg van een technische fout aan onze kant. Deze vervuiling is het resultaat van sabotage, diefstal van ruwe olie en illegale raffinage. Daarom zal ook de overheid mee moeten betalen aan de schoonmaak, naast de partijen binnen de SPDC.”

Is dit een model voor de aanpak van vervuiling elders in de delta?

„De regel is heel simpel: als er een lek is in jouw gebied, moet je als oliemaatschappij betalen voor de schoonmaak. Maar het Ogoni-gebied is uniek omdat het zo instabiel was dat we er twintig jaar lang zelf niet in konden. We hebben onze activiteiten daar in 1993 stil moeten leggen. Daardoor hebben oliedieven hun gang kunnen gaan, wat geleid heeft tot de vervuiling. In andere gebieden ligt dat anders. Daar zijn medewerkers ter plekke en proberen bewakers de schade zoveel mogelijk te beperken.”

Shell gaat misschien niet helemaal weg, maar wel weg van het land. U verkoopt vier olieconcessies.

„Ja, we vinden dat de tijd rijp is om het oliewerk in de Niger-delta over te dragen aan lokale bedrijven.”

Waarom?

„Ten eerste omdat we onze kracht liever steken in nieuwe, uitdagende technologie. Zoals in gaswinning en in diep water. Daar kunnen we wel een verschil maken. En ten tweede denken we dat kleinere bedrijven beter met de plaatselijke uitdagingen om kunnen gaan.”

In welk opzicht?

„Omdat wij scherpere regels hanteren. Niet alleen qua milieu en technologie, maar in zaken als: hoe bescherm je je onderneming? Een bedrijf als Shell zal nooit protection money betalen. Een lokaal bedrijf kan dat wel doen, als u begrijpt wat ik bedoel.”

Dus Shell staakt de activiteiten op land in Nigeria?

„Nee, we blijven ook op land, maar we gaan ons meer op gas richten, ook in de Niger-delta. Gas is lang niet zo kwetsbaar voor diefstal als olie.”

Toen Shell vijftig jaar geleden begon in Nigeria was er geen sabotage en diefstal. Wat is er veranderd?

„Er is een bevolkingsexplosie geweest. In de Niger-delta is de bevolking sinds 1950 bijna verviervoudigd. Er wonen nu 33 miljoen mensen. Zij hebben het gevoel dat ze niet voldoende meedelen in de welvaart. Ze willen meer verdienen aan olie. Ook al dragen wij als oliemaatschappij enorme bedragen af aan de overheid.”

Hoeveel?

„De afgelopen vijf jaar heeft SPDC 44 miljard dollar afgedragen, dat is 95 procent van onze inkomsten, na aftrek van kosten. Daarnaast hebben we in die periode ook 26 miljard dollar betaald voor onze activiteiten op zee. In totaal dus meer dan 70 miljard dollar.”

Komt dat geld op de juiste plekken terecht? Wordt het inderdaad gebruikt voor scholen en ziekenhuizen?

„De overheid zou beter zijn best kunnen doen. Maar je moet ook beseffen dat Nigeria een enorm groot land is, met 170 miljoen inwoners. Als je de olieopbrengsten zou verdelen onder de bevolking zou dat minder dan 2 dollar per persoon zijn. Dit is echt geen rijk land.”

De anti-corruptiemaatregelen van bedrijven als Shell zijn de afgelopen jaren sterk aangescherpt.

„Zeker. Tien jaar geleden kon je iemand mee uit eten nemen zonder daarvoor verantwoording af te leggen, nu moet dat wel. Dat zijn kleine dingen, maar iedereen weet wat de regels zijn.”

Dus het geld verdwijnt niet meer massaal in de zakken van politieke leiders?

„Dat is niet aan mij om te zeggen. Wij maken geld over naar een officiële overheidsrekening. Elke afdracht is openbaar, dat is onderdeel van onze transparantie. Wat er verder gebeurt kan ik niet zien. Ik wil ook geen politieagent voor de overheid zijn.”

Hoe kijkt u terug op uw periode als topman van SPDC en Shell Nigeria?

„Toen ik aantrad waren alle milieugroepringen tegen ons. Wat we ook probeerden, niemand wilde geloven dat een groot deel van de vervuiling niet door ons was veroorzaakt, maar door diefstal en sabotage. We hebben toen alle verslagen van lekken op internet gezet, met plaatjes erbij. We zijn ook met milieuorganisaties gaan samenwerken. Inmiddels gelden we als voorbeeld. Niet-gouvernementele organisaties eisen dat andere oliemaatschappijen hetzelfde doen. We beginnen greep te krijgen op onze milieuprestaties.”

En uw grootste frustratie?

„Diefstal van ruwe olie. Dat kost het land enorm veel geld en leidt tot ernstige vervuiling. We proberen mensen bewust te maken, zich te laten uitspreken tegen oliediefstal. Dat lukt een heel klein beetje. De schuld wordt niet meer uitsluitend bij de oliemaatschappij gelegd. Het besef groeit dat dit een maatschappelijk probleem is dat breed moet worden aangepakt. Er worden stappen gezet, maar de essentie van het probleem vereist meer: niet alleen van de Nigeriaanse overheid, maar ook van de milieuorganisaties en buitenlandse spelers.”