Hoe zou jij dit spel spelen?

Yanis Varoufakis, de Griekse minister van Financiën, is als hoogleraar gespecialiseerd in speltheorieën. Wat zijn dat? En gaat hem dat helpen bij de lastige onderhandelingen met andere Europese landen?

Zitten Griekenland en de eurozone in een Game of Chicken? Beide partijen rijden dan zo hard mogelijk op elkaar af. Als ze geen concessies doen door van de weg af te wijken, rijden ze elkaar dood. Dat zou betekenen dat ze geen deal sluiten en Griekenland uit de Europese Unie moet stappen. Geen van de partijen wil dat.

Maar als een van de twee partijen te snel concessies doet, wél van de weg afwijkt, dan is die de loser.

Wanneer stop je met rijden?

De chicken-game is naast het Prisoner’s Dilemma een van de bekendste speltheorieën die ook in de internationale betrekkingen wordt toegepast tijdens conflicten. Staten of organisaties handelen doorgaans rationeel. Ze willen altijd maximaal hun eigenbelang nastreven. Als ze in conflict zijn met elkaar kunnen ze middels onderhandelingen tot een oplossing komen. Maar wat is de meest rationele strategie?

Varoufakis weet er alles van

De Griekse minister van Financiën, Yanis Varoufakis, is als hoogleraar politieke economie gespecialiseerd in speltheorieën en is nu druk aan het onderhandelen met de eurozone. Hij publiceerde eerder deze week een opiniestuk in The New York Times, dat deze krant ook afdrukte. Hij schreef dat speltheorieën in deze onderhandelingen geen nut hebben.

Of is dat misschien onderdeel van zijn speltheorie? Doen alsof hij geen rationele keuzes maakt en daarmee de tegenpartij op het verkeerde been zetten?

Aan de ene kant moet hij luisteren naar de wil van de Grieken en een deal sluiten onder hun voorwaarden, dat zijn meer hervormingen. Aan de andere kant moet hij meegaan met de eisen van eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem die meer bezuinigingen eist, anders komt er geen deal. En zonder deal gaat Griekenland misschien failliet.

Politicoloog Huib Pellikaan doceert rationele-keuzetheorie aan de Universiteit van Leiden. Hij heeft de onderhandelingen tussen Griekenland en de EU gevolgd. De Game of Chicken is volgens hem te simplistisch om iets te zeggen over de onderhandelingen tussen Varoufakis en Dijsselbloem. De Two-Level Game, ontwikkeld door Robert Putnam, politicoloog en hoogleraar aan Harvard University, kan volgens hem veel meer over de onderhandelingen zeggen.

Belangen, veel belangen

De Two-Level Game houdt, anders dan de Game of Chicken, ook rekening met de verschillende belangen binnen een staat, zegt Pellikaan. De onderhandelingen worden op twee niveaus gevoerd, op lokaal en internationaal niveau.

Tijdens de verkiezingen in hun land hebben de Grieken gekozen voor een partij, Syriza (lokaal niveau). Varoufakis moet luisteren naar de wensen van de Syriza-kiezers. Met die wensen gaat hij onderhandelen met de eurozone (internationaal niveau). Tegelijkertijd moeten sommige lidstaten van de eurozone ook weer in hun eigen parlementen in gesprek gaan over de uitkomst van de deal met de Grieken (lokaal niveau). Ze krijgen kritiek vanuit hun eigen land als ze te weinig eisen stellen aan de onderhandelingen met de Grieken (internationaal niveau).

Dit is het enige model waarin de verschillende belangen binnen een staat direct van invloed zijn op de onderhandelingen op internationaal niveau, zegt Pellikaan. Hij heeft Putnams theorie toegepast op de onderhandelingen tussen Griekenland en de eurozone (zie figuur hieronder).

Links de maximale uitkomst voor de Grieken, rechts de maximale uitkomst voor de eurozone. Als de Grieken zware eisen stellen aan de onderhandelingen (GR2) dan is er helemaal geen onderhandelingsruimte voor Varoufakis, zegt Pellikaan. Hetzelfde geldt voor de eurozone. Als de lidstaten uit de eurozone te strenge eisen stellen aan Griekenland, is er ook geen ruimte voor overleg (EU2).

Er valt dus te onderhandelen over de ruimte tussen (EU1) en (GR1), de minimale eisen van beide partijen. Hoe zal die deal eruitzien? „Ik vind dat de partijen zich tot nu toe ongeveer even moeilijk en streng opstellen in de gesprekken”, zegt Pellikaan. Uiteindelijk wordt er een deal gesloten waarbij beide partijen geen gezichtsverlies lijden, verwacht hij. „Beide partijen laten hun achterban zien dat ze hebben gewonnen, de Grieken krijgen de hervormingen die ze willen, de eurozone krijgt de belangrijkste bezuinigingen die ze eisen.” Er zal dan wel veel onduidelijk blijven over de wijze waarop dat gebeurt. „De ECB zal dan de redder zijn van de Grieken, hoe ze dat precies gaan doen, blijft dan vaag.”