Belgen geloven wel in kranten

De NRC-titels zijn verkocht aan een Vlaamse krantenuitgever. Dat geeft weer wat lucht, schrijft Joost Ramaer.

illustratie kap

Op zaterdag 7 februari publiceerde de Volkskrant een artikel over AMS-IX, een vrijwel onbekend Amsterdams bedrijf dat een sleutelrol vervult in het wereldwijde internet. Diezelfde zaterdag informeerde concurrent NRC Handelsblad zijn lezers uitvoerig over de oude en nieuwe eigenaar van hun krant: ‘sprinkhaan’ Egeria had de NRC-titels zojuist verkocht aan de Vlaamse krantenuitgever Mediahuis. Tussen beide berichten lopen intrigerende lijnen, die tekening brengen in de stand van de krant in Nederland.

Bijna alle kranten in ons land zijn straks in handen van twee Vlaamse familiebedrijven. Zes jaar geleden al nam de Persgroep PCM over, het uitgeefconcern dat zich had laten bestelen door een andere sprinkhaan, het Britse Apax. In 1967 kwam er televisiereclame in Nederland, in 1990 volgden de commerciële omroepen, vijf jaar later het internet. Maar de grote Nederlandse kranten bleven zo lang zulke onwaarschijnlijke geldmachines, dat hun uitgevers vergaten te reageren en innoveren. Persgroep en Mediahuis hebben leren overleven in een vechteconomie met zeven miljoen consumenten, nog niet de helft van het Nederlandse aantal.

Beide valt hier te lande een zuinig applaus ten deel. De Vlamingen zijn „hard en nietsontziend”, zo waarschuwde Volkskrantcolumnist Bert Wagendorp zijn NRC-collega’s. „Maar het Vlaamse efficiency-denken gaat wel hand in hand met liefde voor de krant.” De NRC-journalisten hopen vooral op rust in de tent. Investeerders zoals Egeria willen hun participaties doorverkopen, liefst al na vijf jaar. Voor Mediahuis vormen kranten de core business. Het koopt de NRC-titels in principe voor de eeuwigheid. Toch zal de redacteuren weinig rust gegund zijn.

De Vlaamse liefde voor de krant laat zich beter omschrijven als het zo goed mogelijk runnen van een schier onstuitbaar verval. Krantenuitgevers verdienen van oudsher hun geld uit advertenties en oplage – abonnementen en losse verkoop.

Beide bronnen staan zwaar onder druk. Het oude PCM beleefde zijn beste jaar ooit in 2000. Toen kwam de omzet uit op 753 miljoen euro, waarvan 587 miljoen uit de PCM-kranten: 354 miljoen ofwel 60 procent uit advertenties en 233 miljoen uit de oplage. Van de Volkskrant werden in 2000 nog 346.000 exemplaren per dag verkocht, van NRC Handelsblad 272.000. Nu zijn daar respectievelijk nog 216.000 en 154.000 van over, aldus Het Oplage Instituut. Nrc.next halveerde bijna in drie jaar tijd, van 74.000 naar 38.000. De gestage oplagedaling decimeert de advertentie-inkomsten van PCM’s erfgenamen.

NRC Media splitst zijn omzet niet uit. Persgroep Nederland is zo moedig om dat wel te doen. Blijkens het meest recente jaarverslag zette de uitgever van AD, de Volkskrant, Trouw en Het Parool in 2013 220 miljoen euro om uit abonnementen en losse verkoop.

Dankzij onder meer prijsverhoging is dat niet eens zo heel veel minder dan PCM in zijn topjaar. Maar advertenties leverden nog maar 92 miljoen euro op – minder dan een kwart van de totale omzet. Laat de Persgroep-verdeling los op de omzet van NRC Media van 118 miljoen euro in 2013 en je komt daar uit op 27 miljoen uit advertenties en 66 miljoen uit abonnementen en losse verkoop.

En online dan? Adverteerders verdeelden in 2013 4,5 miljard euro over diverse mediatypen, aldus bureau Nielsen. Daarvan ging 933 miljoen naar televisie (3 procent minder dan in 2012) en 352 miljoen naar kranten (min 17,2 procent). Internet is al jaren hun grote favoriet, met een dikke 1,2 miljard euro. De dagbladuitgevers reageerden aanvankelijk sloom op internet, maar de laatste jaren trekken zij er hard aan. Met vernieuwde sites en iPad-versies van hun kranten. Al die inspanningen leveren tot dusver weinig geld op. Persgroep Nederland haalt slechts 12 miljoen euro aan omzet uit de online versies van zijn kranten, zo valt af te leiden uit de jaarverslagen. Alleen de overnames van VNU Media en Wegener zorgen nog voor groei: 19 miljoen extra online omzet, en nieuwe besparingen in druk en distributie van al die regionale en landelijke papieren kranten.

Dat geeft weer een paar jaar lucht. Maar het houdt de uitgevers ook gevangen op hun afbrokkelende terp van inkt en papier. De laatste jaren hebben zij vooral met elkaar geconcurreerd. Het perverse gevolg is dat hun kranten steeds meer op elkaar zijn gaan lijken.

Volkskrant én NRC zochten het in het tabloidformaat, een zekere popularisering en kleurenmagazines op zaterdag om adverteerders te verleiden. NRC Handelsblad wilde zelfs een ochtendkrant worden. Waarom je eigen smoel inruilen voor een me-too Volkskrant? Welke lezer zit daarop te wachten?

De beste Nederlandse kranten zijn dermate inwisselbaar geworden, dat het voor journalisten niet meer uitmaakt of ze voor NRC of Volkskrant werken. Het Volkskrantverhaal over AMS-IX werd geschreven door Huib Modderkolk, tot voor kort redacteur van NRC Handelsblad. Zijn collega’s Tom Kreling en Margriet Oostveen maakten dezelfde overstap, Merijn Rengers ging juist van de Volkskrant naar NRC.

Voorlopig blijft het bekwame decline management van de Vlaamse uitgevers een goede economische basis voor onderzoeksjournalistiek.

De grote vraag is hoe lang dat zo blijft. Wat gaat de Persgroep bijvoorbeeld doen met Het Parool? De krant van Amsterdam behoort tevens tot het oergesteente van de Nederlandse journalistiek, door zijn ontstaan als verzetskrant in 1940-1945. De betaalde oplage is inmiddels gedaald tot 48.000 exemplaren. Goed voor een redactie van 48 man, zo wil een Persgroep-vuistregel. Het Parool heeft er nog 74. Moeten er opnieuw 26 uit? En kun je met 48 redacteuren nog wel een geloofwaardige krant maken?

Voor de onderzoeksjournalisten – en voor hun lezers – is het te hopen dat de uitgevers tijdig beloond gaan worden voor hun pogingen om van de terp naar het web te migreren. Het zou zo maar kunnen dat zij daarvoor totaal van gedaante moeten veranderen.

De Correspondent, een nieuwe online uitdager van de papieren kranten, zwoer de adverteerder al helemaal af. Het platform zoekt het in de band met de ‘leden’, zoals het zijn lezers noemt. AMS-IX bedient megaconcerns als Google en Facebook eveneens als leden: het is een vereniging zonder winstoogmerk. Wat er wordt verdiend, wordt zoveel mogelijk geïnvesteerd in dat grote verkeersplein voor het web.

Ik kan het niet bewijzen, maar ik denk dat de sleutel voor het voortbestaan van goede journalistiek ligt in de andere mentaliteit en organisatievormen van de internetgemeenschap.

Correctie: Digitale oplage

In Belgen geloven wel in kranten (Opinie, 20/2) is de oplage enkel geïllustreerd met cijfers van de papieren krant. Inclusief digitale abonnees had NRC Handelsblad in 2014 een totale betaalde oplage van 184.588. Doordeweeks had nrc.next er 52.008.